Rysunek dziecka

Twórczość plastyczna obok zabawy jest najpowszechniejszym zjawiskiem w spontanicznej i ekspresyjnej działalności dziecka. Dziecku sprawia przyjemność i satysfakcję pozostawianie śladów własnych czynności ruchowych na papierze czy innym dostępnym materiale. Twórczość ta jest również źródłem wiedzy o życiu psychicznym dziecka.

Wiodącą postacią w badaniach psychologicznych, opartych na wielostronnej analizie rysunków dzieci i procesu ich powstawania jest Stefan Szuman (1889-1972). Uważa on, że wytwór plastyczny może prezentować mierne wartości artystyczne, natomiast sam proces twórczy rozwija i ujawnia cechy osobowości autora. Z tego właśnie powodu badacz najbardziej cenił prace dzieci do 10 roku życia, uznając ich wartości dzięki zawartemu autentyzmowi wyrazu, oryginalności formy i emocjonalnej ekspresji.[1]

Szuman uporządkował poglądy na dynamikę rozwoju wypowiedzi rysunkowej dzieci. Oto podział rozwoju twórczości rysunkowej na okresy i fazy według niego.
Okresy

1. Okres bazgrot (2 – 3 r.ż.)
a) faza: wstępne formowanie się schematu postaci
– cechy charakterystyczne: zapełnianie płaszczyzny kropkami, kreskami, krzyżykami, krzyżującymi się liniami krzywymi, próby zamykania kół.
2. Okres schematyczny (ideoplastyka)
Fazy:
a) głowonogi (3 – 4 r.ż.) i głowotułowie ( 4 – 5 r.ż.)
– cechy charakterystyczne: uprzedmiotowienie wypowiedzi plastycznych (postać ludzka, zwierzęta, środki lokomocji);
b) schematy uproszczone (5 –7 r.ż.)
– cechy charakterystyczne: brak proporcji i trójwymiarowej przestrzeni, symboliczne ujmowanie formy;
c) schematy wzbogacone (7 –12 r.ż)
– cechy charakterystyczne: wzbogacanie formy charakterystycznymi detalami, doskonalenie proporcji, próby wyrażania przestrzeni za pomocą układów pasowych.
3. Okres typu poschematycznego (fizjoplastyka)
Fazy:
a) realizm wrażeniowy (12 – 13 r.ż.)
– cechy charakterystyczne: próby naśladowania natury, ujęcie typu indywidualnego;
b) realizm intelektualny (13 – 15 r.ż.)
– cechy charakterystyczne: ujmowanie trójwymiarowe form, stopniowe zatracanie indywidualnej świeżości.[2]

Pierwszą cechą wytworów dziecka jest opieranie się na pamięci, wyobraźni i przeżyciach emocjonalnych. Ujawnia ono w swoich pracach plastycznych jego własny wewnętrzny obraz świata, który jest schematem uproszczonym, ale jednocześnie zabarwionym przeżyciami emocjonalnymi. Najwcześniejsze rysunki dziecka stanowią wzrokowe oparcie dla treści, jaką im ono przypisuje w swojej wyobraźni, co wyraża w słowach: „Tu jest kotek i pije mleczko”. Drugą charakterystyczną cechą jest ewolucja formy: od wyobrażeniowo – symbolicznej twórczości w wieku 5 – 7 lat do tendencji realistycznej pod koniec młodszego wieku szkolnego. Trzecią cechą jest pojawienie się około 6 –7 r. życia różnic indywidualnych, które zależne są od poziomu rozwoju umysłowego i emocjonalnego.

Kiedy dziecko zaczyna rysować, jego rysunki przedstawiają chaotyczny układ jakichś przedmiotów. Rozmieszczone są one w różnych kierunkach i bez widocznego związku ze sobą, np. dziecko najpierw rysuje kwiatek, a potem odwraca kartkę i rysuje kotka. Jeśli chodzi o kolorystykę wczesnych prac dziecka, to na ogół jest ona żywa pod warunkiem, że ma ono odpowiednie kredki czy farby. Jednak nie zawsze korzysta ze wszystkich kolorów, skupiając uwagę tylko na wybranych przez siebie.

Tematyka prac dzieci ze starszych grup przedszkolnych zaczyna się rozszerzać i dotyczyć przedmiotów, osób czy wydarzeń odgrywających w życiu dziecka ważniejszą rolę. Pojawia się pewien określony repertuar, do którego należą: postaci ludzkie, budynki, środki lokomocji, rośliny, słońce i zwierzęta. W wieku 5 – lat następuje wzrost naśladownictwa między dziećmi. Jednak nie poprzestają one tylko na odtwarzaniu cudzych pomysłów, ale je przekształcają i modyfikują. W grupach starszych kompozycja rysunku jest bardziej uporządkowana. Dziecko zaczyna traktować kartkę jako wspólną płaszczyznę tego, co przedstawia. Łączy odpowiednie elementy lub rozmieszcza je oddzielnie w pewnym logicznym związku. Kolorystyka rysunków jest bogata. Dzieci 5, 6- letnie lubią używać barw żywych i jaskrawych, ale posługują się też barwami spokojniejszymi, ciemniejszymi. Kierują się również zasadą przeplatania barw. Tworzą wielobarwne układy, mieszają kolory. Posługuję się one nadal kolorytem anaturalistycznym – jest on inny, niż taki, jaki dostarcza im obserwacja otoczenia. Zazwyczaj zdają sobie z tego sprawę, ale akurat taka barwa ich interesuje. A to, czy jest ona zgodna z rzeczywistością nie ma dla nich większego znaczenia. Z drugiej jednak strony zaczynają się interesować otoczeniem i zastanawiać się, jakim kolorem narysować tę, czy inną rzecz.

W twórczości plastycznej dzieci widać pewną zasadę rozwoju dzieci, mówiącą o tym, że formy późniejsze opierają się na wcześniejszych. Droga dziecka, którą przebywa jest samodzielna i twórcza. To właśnie w pracach dzieci z młodszym wieku przedszkolnym występują właściwości takie, jak: pomysłowość, oryginalność i rozmach, które należy wykorzystać do dalszej pracy nad rozwojem twórczości plastycznej.

Twórczość małych dzieci świadczy o potrzebie poznawania świata i jest wyrazem ich przeżyć oraz odczuć. Formy plastyczne i ich kolorystyka to środki ekspresji emocjonalnej dzieci. Radość, zadowolenie łączy się z żywymi barwami ich rysunków. Dysproporcje, deformacje, których dziecko dokonuje nieświadomie lub specjalnie mogą wyrażać odczucia takie, jak: śmieszność, podziw, strach. Emocje to trudny temat dla przedszkolaka. Nie potrafi on jeszcze słowami wyrazić tego, co czuje. Ale umie to narysować. Nie wolno krytykować jego prac, ale należy uważnie im się przyglądać. Trzeba obserwować, co dziecko rysuje i jak rozmieszczone są postaci na kartce. To, co dla malucha jest ważne, na rysunku jest największe. Należy również zwrócić uwagę na to, co znajduje się w centrum rysunku (np. mama, tata – w zależności od ich znaczenia dla dziecka), albo czego brakuje (np. na rysunku rodziny brakuje taty). Z rysunku dziecka można odczytać również, co go martwi (np. brat bez dłoni – bo dokucz autorowi rysunku, zabiera zabawki, bije), albo o czym marzy, jeżeli w rysunkach dziecka często powtarza się jakiś element (np. pies, którego dziecko chciałoby mieć, ale rodzice się nie zgadzają). Powinno się zwracać również uwagę na kompozycję rysunku. Jeżeli obrazki dziecka skupione są w jednym z rogów kartki, to może to świadczyć o tym, że jest nieśmiałe i nie potrafi odnaleźć się w grupie przedszkolnej. Natomiast, jeżeli jego prace wychodzą poza kartkę, to może to być znakiem tego, że dziecko jest nadpobudliwe lub nerwowe.

Nauczyciele i rodzice powinni starać się analizować prace dzieci, rozmawiać z nimi o ich uczuciach. To dobry sposób, aby dowiedzieć się, co wzbudza w nich lęk czy radość, czy mają jakieś problemy, czego nie lubią, a za czym przepadają.


Rysunek jest też ważnym źródłem informacji o rozwoju dziecka. Analizować należy nie tylko jego prace, ale również technikę rysowania. Zaniepokoić rodziców powinno:

a) za mocne lub za delikatne linie, brak połączeń między poszczególnymi fragmentami rysunku,
b) wyraźne wychodzenie poza linie podczas kolorowania obrazka,
c) brak umiejętności odwzorowywania rysunku i rysowania na zadany temat,
d) duża niechęć do rysowania, mimo wielokrotnego zachęcania i podawania mu rozmaitych przyborów plastycznych,
e) bohaterowie rysunków to głównie postacie negatywne, złe, które budzą lęk.

Problemy z rysowaniem mogą świadczyć o zaburzeniach w rozwoju, kłopotach w relacjach z rówieśnikami, mogą też być pierwszym objawem dysleksji. Dlatego też, jeżeli zauważymy coś niepokojącego warto udać się do psychologa. On potwierdzi lub wykluczy nasze podejrzenia. A w razie konieczności zaleci odpowiednie ćwiczenia. Im wcześniej wykryje się jakieś problemy i zacznie się z nimi walczyć, tym większa szansa, że dziecko w szkole uniknie kłopotów.

Opracowała
Marzena Jantas

Bibliografia:
1. Kwiatkowska M., Topińska Z. (red.) Pedagogika przedszkolna. WSiP, Warszawa 1978.
2. Popek S. (red.) Aktywność twórcza dzieci młodzieży. WSiP, Warszawa, 1988.
3. S. Szuman O sztuce i wychowaniu estetycznym. PZWS, Warszawa 1969.


[1] S. Szuman O sztuce i wychowaniu estetycznym. PZWS, Warszawa 1969.
[2] S. Popek (red.) Aktywność twórcza i plastyczna dzieci. WSiP , Warszawa 1988.



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: