Rola percepcji słuchowej w procesie pisania i czytania

Czynności czytania i pisania wymagają nie tylko prawidłowego spostrzegania liter, ale także umiejętności wyodrębniania i przyporządkowywania im właściwych dźwięków.

Percepcje dźwięków umożliwia analizator słuchowy w skład którego wchodzą następujące czynności:

– receptor (ucho) odbierający bodźce słuchowe i przekształcający je na pobudzenia nerwowe,
– droga słuchowa nerwy dośrodkowe) doprowadzające owe pobudzenia do mózgu,
– korowa część analizatora, gdzie dokonuje się analiza i synteza bodźców dźwiękowych,
– nerwy odśrodkowe przekazujące impulsy z mózgu do określonych narządów artykulacyjnych.

Prawidłowa identyfikacja i różnicowanie tych bodźców jest podstawą słyszenia mowy, jak również czytania, które wymaga dźwiękowej rekonstrukcji słów na podstawie spostrzeganych liter, a także pisania, gdzie wyodrębnione ze struktury wyrazów dźwięki wyznaczają kolejność ich zapisywania za pomocą liter.

Zdaniem wielu badaczy, funkcja słuchowa pełni nadrzędna rolę w początkowych fazach opanowywania czytania i pisania. Percepcja słuchowa jest podstawowym ogniwem mechanizmu czytania głośnego, pisania ze słuchu, ale towarzyszy także w mniej lub bardziej rozwiniętej formie czytaniu cichemu, pisaniu z pamięci, pisaniu samodzielnemu.

Percepcja słuchowa mowy jest czynnością złożona, angażuje bowiem 3 rodzaje słuchu: słuch fizyczny, słuch muzyczny i słuch fonematyczny.¹

Słuch fizyczny umożliwia odbiór i różnicowanie sygnałów słuchowych, rozwija się u dzieci stopniowo. Rozwój tego słuchu warunkuje proces opanowania przez dziecko mowy, a pośrednio także jego rozwój umysłowy. Nawet nieznaczne ubytki tego słuchu mogą uniemożliwić prawidłową percepcję dźwięków mowy i być przyczyna trudności w czytaniu i pisaniu.

Na podstawie i pod wpływem spostrzegania dźwięków mowy rozwija się słuch muzyczny. Umożliwia on słyszenie barwy, wysokości melodii i tempa wypowiedzi, przerw dzielących wyrazy i wypowiedzenia, zapewnia więc czytanie wyraziste oraz wierną rejestracje potoku żywej mowy, która ma być zapisana.

Słuch fonematyczny to umiejętność oceny bodźców słuchowych z punktu widzenia potrzeb komunikacji językowej, tj. umiejętność percypowania (wyodrębniania) oraz identyfikowania elementów fonologicznych relewantnych (istotnych), pomijania zaś cech dla procesu porozumiewania się redundantnych (nieistotnych).²

Podstawowym elementem potoku mowy są głoski. Różnią się one między sobą pewnymi cechami fizycznymi: barwa, natężeniem i wysokością. Składają się z szeregu tonów (samogłoski) i szmerów (spółgłoski), które się na siebie nakładają lub przechodzą jedne w drugie, tworząc różne kombinacje pozbawione uchwytnych wyraźnie granic.

Tony i szmery wyodrębniane przez słuch fizyczny pod względem fonetycznym różnią się znacznie. Cechą sygnalizacyjna dźwięków mowy są fonemy, realizowane w mowie przez głoskę, a w piśmie przez literę.

Fonem charakteryzuje zespół wyabstrachowanych z tekstu mówionego cech wyróżniających (dystynktywnych), które przeciwstawiają się cechom innych fonemów i oddzielają poszczególne znaki (wyrazy) od siebie. Fonemy nie posiadają znaczenia pozajęzykowego, ale swoja jakością i układem decydują o znaczeniu wyrazów. Zmiana któregokolwiek z fonemów wpływa na zmianę znaczenia słów (np. Tomek-domek, koza-kosa, pana-piana). Natomiast różna wymowa fonemu, zależna od sąsiedztwa innych głosek lub indywidualnych właściwości wymowy mówiących (wiek, pochodzenie, sposoby artykulacji), nie stanowi cech różniących fonemy. Fonem uogólnia bowiem wyobrażenia o danym dźwięku języka i cechuje się pewną stałością, a zarazem dowolnością wymowy.

Podstawa rozumienia mowy jest przede wszystkim umiejętność prawidłowego słyszenia i różnicowania dźwięków mowy, czyli prawidłowa analiza i synteza słuchowa mowy. Jest to analiza specyficzna , kształtująca się w procesie opanowywania języka przez dziecko. Spostrzeganie dźwięków mowy zależy nie tylko od ostrości słuchu; jest ono złożonym procesem analizy i syntezy potoku dźwięków, dokonującym się na podstawie wyodrębniania cech fonematycznych, uogólnia różnych wariantów dźwiękowych w jednolite fonemy oraz na podstawie różnicowania dźwięków zbliżonych pod względem fizycznym, lecz mającym różne cechy fonematyczne i odnoszących się do różnych fonemów.

W systemie fonematycznym istotne jest wyodrębnianie nawet najmniejszych różnic znaczeniowych, a pomijanie różnic nie posiadających znaczenia fonematycznego.

Do takich cech nie należy w naszym języku tonalność, akcent, długość czy wysokość dźwięków.

Na podstawie dobrze rozwiniętego słuchu fonematycznego rozwijają się dopiero operacje świadomej analizy i syntezy słuchowej, które stanowią mechanizm czytania i pisania. Obejmują one następujące umiejętności:

– wydzielanie zdań z potoku mowy, wyrazów w zdaniach, a także sylab i głosek w wyrazach,
– odróżnianie głosek o zbliżonych cechach fizycznych,
– syntezę głosek według wymaganej kolejności,
– przyporządkowanie znaczeń scalonym słowom i zdaniom.


Nauka czytania i pisania wymaga od dzieci ponadto, elementarnej orientacji w strukturze formalnej języka, tj. umiejętności okres lania pozycji różnych głosek w strukturze dźwiękowej języka oraz zdolności scalania dźwięków w sensowne całości.

Warunkiem poprawnej realizacji wszystkich wymienionych operacji jest pamięć słuchowa. Percepcja słuchowa mowy towarzysząca czynnościom czytania i pisania jest wysoce złożona. Wymaga nie tylko dojrzałości psychicznej, ale także pewnej wiedzy, bowiem operacje analityczno-syntetyczne przy czytaniu i pisaniu musza być realizowane w sposób świadomy.

Oprac. Elżbieta Baran
Szkoła Podstawowa
w Brzeźnicy Bychawskiej

Lektury:
M.Cackowska: Nauka czytania i pisania w klasach przedszkolnych. Warszawa 1984
L. Kaczmarek: Nasze dziecko uczy się mowy. Lublin 1966



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: