Przyroda w życiu dziecka

„Przyroda” jak podaje „ Mały słownik języka polskiego” to – „otaczający nas świat roślinny i zwierzęcy wraz z terenem, na którym istnieje i ze wszystkimi przejawami jego życia” Określenie wskazuje, iż pojęcie przyrody obejmuje „nas” – ludzi wraz z innymi organizmami – „ świat roślinny i zwierzęcy”, a wszystko w powiązaniu z terenem – powierzchnią Ziemi, z jej formami rzeźby, wodami, glebami itd.
Człowieka łączy z przyrodą więź życia. Bliższe jest nam to, co żywe, niż to, co martwe. Świat przyrody i świat człowieka są tym samym światem. Człowiek nie żyje ani ponad przyrodą, ani obok niej, jest po prostu jej cząstką. Bliskość przyrody stwarza możliwość jej odbioru wszystkimi zmysłami, pobudza do działania, zaspokaja intelektualne i emocjonalne potrzeby ludzkie.

Tematyką przyrodniczą interesuję się od najmłodszych lat. Okres mojego dzieciństwa to czas obcowania z przyrodą w szczególnej bliskości z racji tego, że wychowywałam się na wsi. Wspominam go w głębokich uczuciach, jak i w bardzo pozytywnych myślach.

Moja przyroda to spotkania z bocianem i żabą na kwiecistej łące. To konwalie pachnące w przydomowym ogrodzie i bzyczące nad nimi pszczoły. To rzeczka, w której obserwowałam ryby i rośliny wodne. To również pobliski las pełen tajemnic związanych z obecnością w nim różnych ptaków i zwierząt. W nim właśnie znalazłam swojego pierwszego w życiu grzyba i zbłąkanego kota, którego zabrałam do domu. Przyroda z najwcześniejszych lat mojego życia to także piękno zachodów słońca i różnobarwnej tęczy po burzy. To niekończące się cudowne pejzaże utkane z barw każdej z pór roku.

Jako nauczyciel dzieci w wieku przedszkolnym staram się zadbać o wszechstronny rozwój swoich wychowanków, preferując jednak w swojej pracy realizację treści przyrodniczych, tak mi bliskich z racji moich osobistych przeżyć i zainteresowań.

Piękne jest zadanie polegające na polegające na zapoznawaniu dzieci z otoczeniem przyrodniczym, roślinami, zwierzętami, zjawiskami przyrodniczymi, a także na budzeniu uczucia radości, zainteresowań, głodu wiedzy, z równoczesnym kształtowaniem właściwego stosunku do przyrody.

Dziecko jest istotą ciekawą świata. Od najmłodszych lat interesuje się przyrodą. Stefan Szuman tłumaczy to faktem, iż wiadomości z przyrody najbardziej odpowiadają sposobowi myślenia dziecka. Dlatego właśnie przyrodnicze obserwacje są u dzieci potrzebą naturalną. W swoich działaniach spontaniczne dążą one do bliskiego kontaktu z przyrodą. Dziecko bawi się równie dobrze i chętnie z pieskiem, królikiem czy kotkiem, jak i ze swoimi rówieśnikami.

Zdaniem Marii Dmochowskiej „w skomplikowanym świecie otaczającym dziecko przyroda stanowi najłatwiej dostępne i niewyczerpane źródło przeżyć, wiedzy i działania”. Dzięki temu przyroda służy, bardziej bezpośrednio niż każda inna dziedzina życia rozwojowi dziecka.

Edukacja przyrodnicza w przedszkolu zwrócona jest ku dziecku – umożliwia mu rozwój w „dialogu ze światem”. Celem realizacji jej zadań, jak podaje M.Rościszewska – Woźniak, jest „rozwijanie i wzmacnianie u dzieci ich naturalnego pędu do poznawania świata i ciekawości poznawczej, poprzez stwarzanie okazji do eksperymentowania, zadawania pyta i uzyskiwania odpowiedzi, do obserwacji, planowania, własnych badań, testowania własnych hipotez, kształtowania postawy szacunku dla wiedzy oraz szacunku dla środowiska”.

Treści dotyczące poznawania przyrody obejmują przyrodę ożywioną i nieożywioną w zakresie odpowiadającym możliwościom dzieci i uwzględniającym warunki środowiska lokalnego. Przedszkolaki poznają przyrodę w rozmaity sposób. W sposób pośredni za pomocą obrazów, dźwięków i mowy, ale przede wszystkim przez bezpośredni kontakt z jej wytworami lub zjawiskami. Poznają przyrodę tym lepiej, im bardziej interesują się danym obiektem, zjawiskiem, gdy obiekt ten czy zjawisko wymaga wykonywania określonych czynności praktycznych, gdy spełnienie operacji badawczych nie jest trudne, a badanie daje dzieciom radość z odkrycia.

W ramach edukacji przyrodniczej w przedszkolu dzieci rozwijają kompetencje intelektualne – umiejętność krytycznego i logicznego myślenia, koncentrację uwagi, pamięć, umiejętność działania twórczego, podejmują i doskonalą współpracę.

Czynności poznawcze u dzieci w wieku przedszkolnym są mocno uwarunkowane przez uczucia, dlatego przeżycia związane z przyrodą mogą prowadzić do szczególnie intensywnego rozwoju umysłowego. Dziecko obserwując otaczający świat napotyka wiele problemów, z którymi nie zawsze radzi sobie samodzielnie. Szukając odpowiedzi na pytania dostrzega pewne zależności występujące w przyrodzie, np. „Dlaczego śnieg topnieje?” W ten sposób tworzą się podstawy do wyjaśniania przyczynowości zjawisk. Wyjaśnienie przyczyn, szukanie skutków, zależności prowadzi do intensywnego rozwoju myślenia przyczynowo – skutkowego.

Świat przyrody jest doskonałym materiałem do rozwoju mowy. Poznając nowe zjawiska, zwierzęta, rośliny, oznaczenia czynności i właściwości dziecko poznaje nowe słowa. Wzbogaca się zasób słownictwa dziecka, zdolność i jasność wyrażania myśli, formułowania spostrzeżeń.

W toku zabaw czy zajęć przyrodniczych powstają wielorakie możliwości ciekawych obserwacji i badań o różnym stopniu trudności. Różnorodne i systematycznie prowadzone zajęcia przyrodnicze w znacznym stopniu rozwijają zdolność koncentrowania uwagi, uogólnień, umiejętność dokonywania klasyfikacji obiektów przyrodniczych ze względu na ich istotne cechy wyglądu i egzystencji.

Wiek przedszkolny sprzyja kształtowaniu właściwych postaw i przekonań, takich jak na przykład troskliwość wobec żywych organizmów i związane z tym pragnienie ich ochrony i pielęgnacji. Opiekując się zwierzętami, roślinami, dbając na miarę swoich sił o środowisko, dzieci uczą się cierpliwości, wytrwałości, poczucia odpowiedzialności i koleżeństwa.

Do tej grupy motywów należy również chęć aktywnego udziału w dokonywaniu zmian w przyrodzie. Zdaniem M.Arndt jest naturalne, że „w wieku przedszkolnym dominuje uczucie radości z dokonanej zmiany, a jednocześnie rodzi się chęć tworzenia piękniejszego życia dla wszystkich. Taka motywacja mieści się w kręgu ideałów społecznych, w normach działalności ludzkiej…”.

Kontakty z przyrodą poza tym, że mają wartości poznawcze i kształtują postawę społeczno – moralną, wpływają również na rozwijanie uczuć estetycznych. Nie zawsze chodzi o odczuwanie piękna zachodzącego słońca lub widoku wzburzonych fal w czasie burzy. Ileż piękna dostarcza widok rosy osadzonej na liściach kwiatka lub na sieci pająka czy kolorowe skrzydła motyla.

Dzieci przedszkolne poznają przyrodę wszystkimi zmysłami i reagują na nią w sposób bezpośredni, czynny, wyrażając przy tym swoją radość. Zdaniem E.,J.Frątczaków, nie poetyzują one swoich wrażeń, rzadko wypowiadają się na temat piękna, koloru, kształtu, i innych cech rzeczy i zjawisk. W charakterystyczny dla nich sposób swój zachwyt wyrażają uśmiechem, podskokiem, okrzykiem, tańcem, śpiewem. Toteż przyroda jest sprzymierzeńcem dorosłych w rozbudzaniu nowych zaciekawień i zainteresowań dziecka.

Dzieci w wieku przedszkolnym, kierujące się własnym odczuciem estetycznym, są jednak jeszcze bardzo zależne od przykładu dorosłych. Dorośli muszą im „otwierać oczy” i wyraźnie uzewnętrzniać swoje uczucia. Dzieci stają się wtedy bardziej wrażliwe, szybko pojmują i same szukają piękna. Toteż przeżycia estetyczne związane z przyrodą są nieodzowne dla wzbogacania osobowości dziecka.

W zetknięciu ze zwierzętami, roślinami lub zjawiskami przyrody maluch stale napotyka nowe problemy. Wyzwala to jego ciekawość, pobudza aktywność. Zainteresowania ważne są przede wszystkim dla rozwoju umysłowego dziecka w danej dziedzinie, stanowią impuls do zdobywania wiedzy i rozwoju zdolności obserwacyjnych, a także wyobraźni.

Dzieci, które przyzwyczaiły się odkrywać w swoim otoczeniu przyrodniczym ciągle coś nowego, chętnie wędrują, sprawnie przechodzą po kamieniach i żwirze, nie odstrasza je zła pogoda. To wszystko wzmacnia je fizycznie, hartuje, odpręża ich układ nerwowy, rozwija sprawność i zręczność ruchową.

W czasie zabaw, prac użytecznych, spacerów i wycieczek , obserwacji i doświadczeń dzieci poznają różne środowiska przyrodnicze (pole uprawne, łąkę, staw, las, ogród warzywny, sad, park, ogród botaniczny i zoo, działka przedszkolna, wiejskie podwórko), zapoznają się z występującymi tam roślinami i żyjącymi zwierzętami, przypatrują się pracom ludzi i używanym przy tych pracach narzędziom. Obcowanie z przyrodą umożliwia obserwowanie zjawisk zachodzących wraz ze zmiana pór roku w świecie roślin i zwierząt. Realizacja treści przyrodniczych umożliwia poznawanie zjawisk występujących w przyrodzie ( np. zamarzanie wody, topnienie śniegu i lodu, nasłonecznienie, wilgotność powietrza, parowanie wody i skraplanie pary, rozpuszczanie się niektórych substancji w wodzie a innych nie, itp.), dostrzeganie zależności pomiędzy temperaturą i długością dnia a porami roku oraz prowadzenie kalendarza pogody. Dzieci dowiadują się także o najczęściej spotykanych chronionych roślinach i zwierzętach, o niebezpieczeństwach zagrażających środowisku przyrodniczemu ze strony człowieka ( np. pożary lasu, zatruwanie powietrza, wody i gleby) oraz o sposobach ochrony przyrody. W ramach poznawania środowiska przyrodniczego dzieci dokarmiają zimą ptaki i zwierzęta oraz utrzymują porządek w karmnikach i paśnikach. Rozwijaniu zainteresowań przyrodniczych służy także zbieranie i kolekcjonowanie różnych zbiorów przyrodniczych, ilustracji i fotografii o tematyce przyrodniczej


Otaczający świat mocno dziecko zaciekawia, angażuje emocjonalnie, wyzwala chęć poznania. Dzieci stopniowo dostrzegają w świecie przestrzeń i miejsce, rzeczy, zjawiska i procesy, związki i zależności. W obcowaniu z przyrodą przeżywają jej piękno, dostrzegają dobro i zawartą w nim prawdę. Poprzez właściwy każdej jednostce odbiór świata, dzieci tworzą własny jego obraz i widzenie siebie w tym świecie. Poznawanie przyrody dostarcza doskonałych możliwości rozszerzania wiedzy i kształtowania takich uczuć i cech, które przyczyniają się do rozwoju osobowości. Dlatego sprawą bardzo istotną w realizacji zadań i celów edukacji przyrodniczej w przedszkolu staje się przemyślane planowanie i właściwa realizacja procesu dydaktycznego.

Według Marii Studzińskiej, przygotowując zajęcia przyrodnicze w przedszkolu, należy uwzględnić:

“- zakres treści, aby nie było w nich zbyt mało lub zbyt dużo elementów nowych dla dzieci, i aby były one dla nich interesujące;
– metody, wykorzystujące w szerokim zakresie procesy porównywania i klasyfikowania;
– środki dydaktyczne – możliwie bogate;
– budzenie i rozwijanie motywacji przez stosowanie pochwał, zachęt i elementów współzawodnictwa, z uwzględnieniem właściwości psychicznych każdego dziecka;
– sposób przekazywania treści,
– organizowanie sytuacji, w których dzieci mogą swobodnie wymieniać uwagi na temat obserwowanych obiektów (…).”

Aby w sposób trwały wpływać na rozwój wychowanka, trzeba przede wszystkim znać i brać pod uwagę specyficzne właściwości rozwojowe dzieci w wieku przedszkolnym. U wszystkich przedszkolaków znaczącą rolę w ich rozwoju odgrywa aktywność. Jej motorem, siłą napędową, według M.Arndt, „jest głód wiedzy, zainteresowanie wszystkimi żywymi istotami, tym wszystkim, co się zmienia, radość odkrywania oraz chęć spożytkowania zdobytych wiadomości w samodzielnym wpływaniu na przyrodę”. Jeżeli uda nam się rozbudzić tę aktywność, właściwie ją wykorzystać w realizacji celów edukacji przyrodniczej, wówczas wpłyniemy znacząco na ogólny rozwój wychowanka. Dlatego każde dziecko należy pobudzać do poznawania przyrody tak wcześnie i tak często, jak to tylko jest możliwe. Zyskuje ono wtedy tak bogaty zasób przeżyć i doświadczeń, że może z niego czerpać jeszcze w okresie szkolnym. Nawet jeśli nie zapamięta ono tego czy innego szczegółu, to wyobrażenia, stanowiące elementy mozaiki układającej się w obraz świata dziecka, pozostaną. Na tej podstawie rozwijają się wiedza, zdolności i stosunek do świata.

W wyniku prawidłowego przebiegu procesu edukacyjnego każdy wychowanek przedszkola powinien być człowiekiem aktywnym, myślącym i prawidłowo funkcjonującym w życiu społecznym. Poznawanie przez dzieci przyrody ma na celu wyrobienie właściwego stosunku do niej oraz nagromadzenie obserwacji i wiadomości, które staną się podstawą do kształtowania prawidłowych pojęć o świecie i wielu cennych umiejętności, niezbędnych do racjonalnego funkcjonowania w nim.

Literatura:
1.Arndt M., tłum. Janik E., Przyroda przeżywana i obserwowana z dziećmi przedszkolnymi, WSiP, Warszawa 1980,
2.Dmochowska M., Przyroda w wychowaniu przedszkolnym, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1968
3.Frątczakowie E.J., Kącik przyrody w wychowaniu przedszkolnym, WSiP, Warszawa 1979
4.Klim – Klimaszewska A., Pedagogika przedszkolna, Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005, s.96 -97
5.Rościszowska – Woźniak M., Program zintegrowanej edukacji przedszkolnej dla dzieci sześcioletnich „ Ekoludek dla sześciolatka”, Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej, Warszawa 2003
6.Skorupka S., (red.),.,Mały słownik języka polskiego, WSiP, Warszawa 1968,
7.Studzińska M., Dzieci przedszkolne poznają przyrodę ożywiona, WSiP, Warszawa 1989
8. Szuman S.,[w:] Bochno E., Wpływ środowiska przyrodniczego na rozwój dziecka, „Wychowanie w Przedszkolu”, WSiP, Warszawa 2001, nr 5
9. Więckowski R., Kształtowanie w przedszkolu pojęć przyrodniczych, „Wychowanie w Przedszkolu”, WSiP, Warszawa 1983, nr 2

Opracowała : Wanda Dynkwald



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: