Przemoc i agresja wśród dzieci

Czas dorastania to most, przez który człowiek przechodzi od beztroskiego dzieciństwa do odpowiedzialnej dorosłości. Czas, który wypełniają złożone, nierzadko burzliwe zjawiska, związane ze zmianami anatomicznymi, fizjologicznymi                      i psychicznymi. Proces ten przebiega intensywnie i nieharmonijnie. Dominującą pozycję zajmuje życie uczuciowe. Emocje cechuje labilność, przesada oraz nadmierna afektacja. Skutek tego typu emocjonalności to narastanie problemów i konfliktów z uwagi na podejmowanie przez młodzież nieprzemyślanych i pochopnych decyzji, opartych często na podłożu emocjonalnym, uczuciowym, a nie na zdrowej logice.

Na życie dzieci i młodzieży ma wpływ tak wiele czynników, że często czują się oni wyobcowani i zagubieni we własnym środowisku. To może pośrednio przyczyniać się do wystąpienia przemocy zarówno wśród rówieśników, jak i w stosunku do młodszych dzieci. Wśród czynników sprawiających, że dzieci w okresie dorastania posługują się przemocą, najczęściej wymienia się wpływ rówieśników, mass media, gry komputerowe oraz telewizję.

Agresja i okres adolescencji – problemy definiowania i rozwiązania typologiczne

 

Wśród wielu zjawisk charakteryzujących życie współczesnych społeczeństw szczególne miejsce i znaczenie zajmują niestety agresja i przemoc. Wymienione zjawiska występowały w każdej epoce dziejów ludzkości, a obecnie  posiadają swoje specyficzne cechy  i obejmują coraz większe obszary wpływu. Niektórzy humaniści podkreślają, że żyjemy w czasach, w których agresja osiągnęła apogeum.

 

Agresja –  wstępne określenie skali

 

Przemoc przepełnia nasz świat. Często mamy wrażenie, że jest jej znacznie więcej niż miłości: wojny, napady, gwałty, terroryzm, totalitarne systemy władzy oraz brutalność funkcjonariuszy różnych instytucji. Obrazy i opowieści o przemocy publicznej odgrywają główną rolę w historii naszego gatunku. Moją również ogromne znaczenie w życiu młodych ludzi. Media przekazują nam codziennie informacje dotyczące cierpienia, bólu, gwałtu, przemocy, jakie mają miejsce w naszej codziennej rzeczywistości.

Agresja stała się współcześnie zjawiskiem bardzo powszechnym. Obserwując różne obszary życia społecznego, można dojść do wniosku, że coraz bardziej zaczyna dominować przekonanie o konieczności stosowania agresji w celu odniesienia sukcesu. Wiele osób prezentuje pogląd, że tylko podporządkowywanie sobie innych oraz agresywne eliminowanie rywali może zapewnić powodzenie. Jak zauważa Andrzej Rejzner w swojej publikacji, agresja jest obecna prawie w każdym przejawie życia społecznego- mówi się o agresywnej reklamie, agresywnej walce o klienta, a nawet o agresywnym oszczędzaniu.

Irena Pospiszyl zwraca dodatkowo uwagę na następujące prawidłowości związane ze zjawiskiem agresji wśród adolescentów:

■ Unifikacja grupowa- agresja staje się powszechna we wszystkich warstwach społecznych, podczas gdy jeszcze do połowy lat osiemdziesiątych była wyłącznie kojarzona ze środowiskiem marginesu społecznego.

■ Unifikacja płciowa- wzrost agresywności obserwowany jest zarówno w grupie dziewcząt, jak i chłopców. Co więcej, w ostatnich latach wskaźnik przestępczości wśród dziewcząt podwoił się, podczas gdy w przypadku chłopców uległ pewnej stabilizacji.

■ Manifestacja agresji nawet w tych obszarach przestrzeni społecznej, w których nie było, jak dotąd, przyzwolenia na ich prezentowanie, takich jak miejsca publiczne, szkoła.

 

Systematyka pojęć „agresja” i „przemoc”

 

Agresja jest pojęciem niejednoznacznym, stanowi przedmiot zainteresowań teoretycznych i badawczych przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych. Rozważania teoretyczne, wyniki badań empirycznych, analizy zawarte w obszernej literaturze stanowią bogate źródło wiedzy.

Pojęcie „agresja” ze względu na wieloznaczność jest dość trudne do jednoznacznego zdefiniowania.

Słownik Języka Polskiego PWN definiuje agresję jako „zachowanie zmierzające do wyładowania niezadowolenia lub gniewu na osobnikach lub rzeczach”.

W słowniku pedagogicznym agresja  to „działanie skierowane przeciwko ludziom lub przedmiotom wywołującym u człowieka niezadowolenie lub gniew. Celem agresji jest wyrządzenie szkody przedmiotowi agresji.”

Zachowania agresywne mogą się przejawiać w różnych formach. Mianem agresji jawnej określana jest agresja fizyczna, werbalna lub ekspresyjna agresja bezpośrednia. Agresja pośrednia, najczęściej słowna, przyjmująca na przykład postać oszczerstw, pomówień, itp. Wyróżnia się także agresję spontaniczną „gorącą” oraz instrumentalną, „zimną” podejmowaną z premedytacją. Ekstremalna postać agresji to okrucieństwo. Polega ona na fizycznym bądź psychicznym niszczeniu żywej istoty w sposób szczególnie gwałtowny lub wymyślny.

„Obecnie można zaobserwować narastające rozszerzanie się zakresu pojęcia przemocy. Owo rozszerzanie nie jest tylko sprawą teoretyków, lecz znajduje swe żywe odzwierciedlenie w świecie społecznym: dyskusjach toczonych na łamach prasy, parlamentarnej legislacji, czy kampaniach na rzecz przeciwdziałania przemocy. Można więc oczekiwać, że pojęcie to jest żywe i szybko zmienia swą konotację i denotację w świecie współczesnym”.

Według definicji przyjętej w Słowniku Języka polskiego PWN przemoc jest to „siła przeważająca czyjąś siłę; fizyczna przewaga wykorzystywana do czynów bezprawnych dokonywanych na kimś; narzucona bezprawnie władza, panowanie; czyny bezprawne, dokonywane z użyciem fizycznego przymusu; gwałtu”.

Funkcjonalną typologię przemocy zaproponowali Mark A. Mattaini oraz jego współpracownicy, wyodrębniając sześć potencjalnych jej funkcji w zachowaniu:

■ rozwiązanie konfliktu,

■ wyładowanie negatywnego pobudzenia afektywnego,

■ zdobycie szacunku,

■ zmiana sytuacji awersyjnej lub ucieczka od niej,

■ wzmocnienie pozytywne, czyli osiągnięcie konkretnego celu,

■ atak na zdefiniowanego kulturowo „wroga”, czyli członka dewaluowanej grupy.

Wg. J. Mellibrudy można wyróżnić dwie zasadnicze formy przemocy: przemoc spontaniczną (tzw. gorącą) i przemoc chłodną. Pierwsza z nich ma swoje źródła w gniewie oraz furii, które wynikają z frustracji i niemocy, druga zaś zakotwiczona w wyuczonych sposobach zachowania -jest ściśle związana z działaniem podejmowanym z premedytacją. W bardziej szczegółowych klasyfikacjach dostępnych w piśmiennictwie do pojęcia „przemoc” dodaje się określone specyfikacje i tak można mówić o przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej, przeciwko dzieciom, kobietom, osobom odmiennej rasy, wyznania itp.

 

Specyfika okresu adolescencji (w kontekście kształtowania się tendencji do agresywnych zachowań)

 

Dojrzewanie określane jest jako proces biologiczny, zaś adolescencja jest zjawiskiem psychologicznym oraz kulturowym. Przyjmuje się, że proces adolescencji rozpoczyna się na płaszczyźnie biologicznej, zaś kończy w sferze społeczno‑kulturowej, gdy młody człowiek zaczyna funkcjonować w sposób odpowiedzialny i niezależny, dlatego trudno jednoznacznie określić granice tego procesu. “Adolescencja – to okres wyraźnej ewolucji obejmujący całą sferę życia młodego człowieka, dlatego też psychologowie określają ten etap rozwoju jako najtrudniejszy i najbardziej złożony, mający decydujący wpływ na dalsze losy jednostki, jej postawy życiowe, zainteresowania, poglądy itp.”

podstawowe zadania jakie stoją przed jednostką w okresie adolescencji to:

■ zakończenie procesu separacji rozpoczętego w pierwszym roku życia,

■ określenie własnej tożsamości psychologicznej, psychoseksualnej, interakcyjnej, społecznej a także ustalenie własnego systemu wartości i własnych celów życiowych.

Oba wymienione zadania są trudne zarówno dla dziecka, jak i dla jego rodziców.

Współczesny świat pełen jest patologicznych zjawisk związanych z okresem dojrzewania. Szczególny paradoks naszych czasów polega na tym, iż w momencie, kiedy staliśmy się całkowicie świadomi wagi emocjonalnych problemów dzieciństwa, w tym przede wszystkim znaczenia miłości i procesu indywiduacji dla rozwoju psychicznego, inne czynniki społeczne i kulturowe sprawiają, że ogromna liczba dzieci przeżywa rozwód rodziców, rozpad rodziny lub inne formy rozbicia domu. Nurty, które były „modne na zachodzie” przywędrowały do nas i stały się normą i wyznacznikiem dla młodego pokolenia. Stosunkowo nowym zjawiskiem jest również pojawienie się subkultur młodzieżowych, co jest o tyle groźne, że zazwyczaj tworzą je ludzie, którym nie powiódł się dialog z pokoleniem rodziców, a co za tym idzie nie zostali wprowadzeni w dorosły świat. Pozytywnego przejścia przez okres adolescencji nie ułatwiają też współczesne przekazy kulturowe, w których pełno jest sprzecznych i często zmieniających się idei, obyczajów i systemów wartości.

Ryszard Izdebski podkreśla w swojej publikacji, „zmiany norm obyczajowych […] dekonstruują czy wręcz łamią dotychczas obowiązujący porządek etyczny. Młodzi ludzie ulegając pokusie »pójścia na całość«, nie są w stanie odnaleźć wewnętrznego hamulca. Nawet hamulec grupy rówieśniczej nie może zadziałać, bo grupa jest już dzisiaj niemalże wielopokoleniowa. […] Nie chroni ich już religia, bo jej konstrukty nie przekładają się na nową rzeczywistość, nie chronią dorośli zaangażowani w politykę i przetrwanie. Hartują się sami w ogniu przemocy i agresji, schładzanym ordynarnym chamstwem i cynizmem. Muszą się zaś hartować, bo globalizacja kultury jest procesem niepowstrzymywalnym, a ekspozycja na zło (choćby w telewizyjnych wiadomościach) procesem nieuniknionym”.

Wszystkie przedstawione powyżej zjawiska tworzą skomplikowane tło społeczno-kulturowe dla kryzysu adolescencji, do którego doprowadza szereg równocześnie oraz gwałtownie pojawiających się zmian w trzech obszarach funkcjonowania: biologicznym, psychologicznym a także społecznym.

Obszar biologiczny

Wiek dorastania rozpoczyna się, jak podaje I. Obuchowska, między 11 a 12 rokiem życia i trwa do osiągnięcia wieku młodzieńczego przypadającego na 18-19 r.ż., kiedy to człowiek osiąga zdolność dawania nowego życia a także zdolność do kształtowania własnego życia. W okresie 16 r.ż. zaczynają nasilać się trudności psychiczne wieku dorastania, stąd ten etap dochodzenia do dorosłości określany jest mianem kryzysu młodzieńczego.

Skok pokwitaniowy przynosi nagłą zmianę morfologii ciała, polegającą m.in. na szybkim wzroście, zmianach sylwetki oraz rysów twarzy, przejściowym osłabieniu siły mięśniowej a także pojawieniu się nieproporcjonalnej budowy ciała. Towarzyszy temu rozwój drugo i trzeciorzędowych cech płciowych, powolna zmiana gospodarki hormonalnej (na taką, która jest właściwa dla zdolnych do prokreacji ludzi dorosłych). Warto zaznaczyć również, że u niektórych chłopców wydzielany w tym okresie testosteron powoduje silną potrzebę manifestowania agresji.

 

Obszar psychologiczny

Moment adolescencji uważa się za czas buntu i konfliktów. Według Ericka Eriksona okres ten, to czas poszukiwania przez jednostkę swojej własnej tożsamości. Właściwy temu etapowi jest kryzys „poczucie tożsamości kontra rozproszenie ról”. Proces kształtowania się tożsamości jest rozłożony w czasie i obejmuje cztery etapy:

Kształtowanie wstępnepierwszy etap, w którym rodzice lub osoby cieszące się autorytetem wpajają nastolatkowi wartości (dotyczące wyboru zawodu, zagadnień politycznych, narodowościowych, religijnych itp.), które on akceptuje. Aprobowane w ten sposób wartości są z reguły autorytarne, choć jeśli źródłem wpływu jest grupa rówieśnicza- mogą kłócić się z prawem.

Dyfuzja poczucia tożsamościw kolejnym etapie młody człowiek żyje dniem dzisiejszym i poświęca się doraźnym przyjemnościom, nie przejmując się planami osobistymi i zawodowymi, poglądami społecznymi, politycznymi czy egzystencjalnymi.

Moratoriumetap, w którym przed osiągnięciem ustabilizowanego poczucia tożsamości nastolatek „próbuje” różnych ról. Może się zdarzyć, że ktoś będzie „testował” osobowość o cechach przestępczych czy dewiacyjnych, zanim osiągnie poczucie stabilności.

Osiągnięcie poczucia tożsamościpolega na ukształtowaniu się spójnego systemu wartości oraz na „zdrowym” przystosowaniu się do otoczenia.

Najważniejszym celem dorastającej jednostki, jest osiągnięcie stabilnej tożsamości „ja”, świadomości siebie. Chcąc osiągnąć owe poczucie tożsamości, młody człowiek próbuje różnych rol. Dzięki temu kształtuje on stopniowo swoje trwałe postawy i własny kodeks aksjologiczno- normatywny. Jeśli jednak jednostka nie rozwiąże prawidłowo powyższego kryzysu, dochodzi do tak zwanego rozproszenia ról- dezorientacji co do tego, kim tak naprawdę się jest. W najbardziej krańcowych przypadkach rozproszenia ról, młodzi ludzie mogą przyjmować tak zwaną tożsamość negatywną, która znajduje wyraz w buncie oraz zachowaniach, które nie mogą być zaakceptowane przez najbliższe otoczenie.

 

Obszar społeczny

Drugim, obok kształtowania się poczucia tożsamości „zadaniem procesu dojrzewania” jest separacja od rodziców, będąca warunkiem niezależności związanej z odpowiedzialnością za własne zachowania. Z tego powodu nastolatek często testuje swoje otoczenie, sprawdzając, na ile skuteczne, mocne są wyznaczane przez innych granice, zaś okres adolescencji staje się czasem kwestionowania wartości i norm rodzicielskich. Jednak podważając zasady wyznawane przez rodziców, nastolatek pozbywa się też w pewnym stopniu poczucia bezpieczeństwa, jakie dawało mu zgodne funkcjonowanie z nimi. Jest to dla niego trudna sytuacja, ponieważ jak dotąd nie wypracował jeszcze prawdopodobnie własnych, dojrzałych mechanizmów obronnych. Dlatego w momentach silnego stresu często młody człowiek reaguje agresją, wybuchowością lub poszukuje środków, które przynoszą szybkie rozwiązania.

W okresie tym większe znaczenie odgrywa zdanie rówieśników niż opinia rodziców. Następuje poszukiwanie wsparcia, zrozumienia i miłości wśród rówieśników.

 

Wielowymiarowa geneza zachowań agresywnych

 

Podział teorii dotyczących genezy agresywnych zachowań odwołują się najczęściej do kryterium, jakim jest dziedzina wiedzy, w ramach której wyjaśniane są zjawiska patologiczne. W takim rozumieniu wyróżnia się teorie biologiczne, psychologiczne oraz socjologiczne.

 

Przegląd teorii wyjaśniających mechanizmy agresywnych zachowań, przemocy

 

 

Teorie wyjaśniających mechanizmy agresywnych zachowań, przemocy możemy podzielić na:

 

Teorie biologiczne:

Wspólne założenie wszystkich koncepcji biologicznych głosi, że źródła agresywnego zachowania w większym stopniu tkwią w biologicznej naturze istot ludzkich a nie w ich psychicznym funkcjonowaniu. Wyróżniamy następujące teorie biologiczne:

■ Teorie etologiczne- agresja jako wewnętrzna energia

■ Teorie socjobiologiczne- agresja jako efekt ewolucji

■ Genetyka behawioralna- dziedziczenie agresji

■ Teoria temperamentu

 

Teorie psychologiczne:

Teorie psychologiczne koncentrują się na psychologicznych mechanizmach zaangażowanych w powstawanie zachowań agresywnych. Koncepcje te ewoluowały od rozpatrywania agresji jako wewnętrznego instynktu, które miało miejsce w klasycznej, psychoanalitycznej teorii Freuda, i było bliskie perspektywie biologicznej, do postrzegania jej w kontekście wpływów środowiskowych, jako zjawiska warunkowanego zewnętrznie.

■ Teoria „frustracji- agresji”

■ Społeczne uczenie się zachowań agresywnych

■ Teoria ludzkiej destrukcyjności E. Fromma

 

Teorie socjologiczne:

Do tradycyjnych obszarów badań socjologicznych należy wpływ określonych właściwości struktury społecznej na wystąpienie dewiacyjnych zachowań u jednostek należących do danej społeczności (a działania agresywne niewątpliwie uznać można za jedną z kategorii takich właśnie zachowań). W szerokim ujęciu termin „dewiacja” odnosi się do sytuacji, w których pewne osoby bądź grupy naruszają normy społeczne. Pojęcie to jest bezpośrednio związane ze zjawiskiem kontroli społecznej, ponieważ zazwyczaj o naruszeniu norm decydują osoby dysponujące możliwością stosowania sankcji.

■ Teoria anomii R.K. Mertona

■ Teoria naznaczenia społecznego (stygmatyzacji)

■ Teoria zróżnicowanych powiązań E.H. Sutherlanda

■ Teoria kontroli W.C. Recklessa

■ Teoria więzi społecznej (kontroli) T. Hirscha

■ Teoria siły kontroli J. Hagana

Czynniki ryzyka wystąpienia zachowań agresywnych- perspektywa   pedagogiczna

 

Analizując zjawisko agresji, nie sposób pominąć kontekstu społecznego, w jakim dochodzi do kształtowania się agresywnych zachowań, co uprawnia do osadzenia tak ujętego przedmiotu eksploracji w obszarze zainteresowań pedagogiki społecznej. Jak podkreśla Aleksander Nalaskowski w swojej publikacji, agresji nie można traktować jako zachowania pierwotnego dla człowieka, ponieważ „zabijanie jest czynnością kłopotliwą, trudną i z gruntu nieczystą. Jeśli […] zgodzimy się z tezą, że człowiek nie jest stworzony do pracy, gdyż ta go męczy, to konsekwentnie będziemy musieli się zgodzić z twierdzeniem, że zabijanie także jest męczące, a nade wszystko ryzykowne. Zabijanie zabiera czas, który można spędzić bezpieczniej i przyjemniej”. W konsekwencji, powołując się na przykłady z literatury przedmiotu, cytowany autor stwierdza, iż: „agresja i przemoc nie są nadrzędnymi cechami kultur pierwotnych, to wynik styku z cywilizacją. To efekt zachłanności dalekiej czarnym czy czerwonym »dzikim«, a bardzo bliska »kulturalnym« białym”. Przyjmując taki tok rozumowania, musimy się zgodzić, iż błędne jest podejście czysto chronologiczne, zakładające, że wszystko, co późniejsze, jest lepsze, bardziej wartościowe i zasługujące na podziw. Gdy więc uznamy, że linearność społecznego rozwoju nie jest wcale taka oczywista, i zrezygnujemy z przekonania, że to, co robimy, robimy coraz lepiej, wówczas „widnokrąg stale doskonalszego życia zamazuje się i rozmywa”. Przedstawiona powyżej argumentacja sprawia, że w naukach o wychowaniu agresja coraz częściej jest rozpatrywana jako zachowanie społeczne, nabywane w wyniku określonych interakcji z otoczeniem i będące efektem uczestnictwa społecznego jednostki, którego przejawem, zdaniem Jerzego Modrzewskiego, są:

■ zajmowanie bądź kandydowanie do zajęcia określonego miejsca w strukturze społecznej, co zależy od takich czynników, jak: usytuowanie jednostki w przestrzeni społeczno-ekonomicznej, posiadanie bądź nabywanie statusu społecznego, przynależenie do określonej grupy, społeczności, klasy, warstwy, środowiska, układu społecznego,

■ działanie właściwe dla danego układu społecznego, adekwatne do zajmowanego w nim miejsca i pojawiających się w nim sytuacji społecznych- najważniejszym elementem tego działania jest sposób odgrywania przez jednostkę ról społecznych, wchodzenia w interakcje z innymi, komunikowania się oraz tworzenia więzi,

■ ujawnianie posiadania bądź wykształcania się odpowiednich cech psychospołecznych uznanych w danym układzie społecznym za identyfikujące osoby go współtworzące oraz współokreślające jego kulturę- istotne są tutaj przede wszystkim świadomość społeczna, wiedza i wyobraźnia społeczna, oczekiwania społeczne, schematy poznawcze, tożsamość, osobowość.

 

Środowisko rodzinne

 

Z rodzinnego domu winno się wynosić zasady dotyczące ładu moralnego oraz fundamentalnych prawd, którymi młody człowiek ma się kierować w obecnym i dorosłym życiu. Jednak z rozlicznych badań wynika, że dorastające dzieci często stają w obliczu różnorakich trudności adaptacyjnych, wewnętrznego niepokoju i frustracji, które mogą powodować zachowania agresywne w wyniku blokady potrzeby afiliacji, potrzeby uznania społecznego i potrzeby samodzielności. Blokada owa może powstać w konsekwencji wcześniejszych, bądź aktualnie popełnianych wobec niej błędów wychowawczych.

K. Kmiecik- Baran przedstawia cztery rodzaje postaw rodzicielskich mających  negatywny wpływ na osobowość dziecka. Pierwsza z nich- odtrącająca, przejawia się w dyktatorskim podejściu, kierowaniu dzieckiem przez rozkazy, surowym karaniu, dezaprobacie, zastraszeniu oraz przemoc. Unikanie dziecka, to kolejna postawa, która charakteryzuje się luźnym kontaktem emocjonalnym, ignorowaniem, unikaniem lub ograniczaniem kontaktu, nieangażowanie się w sprawy dziecka. Trzecia postawa- nadmiernie wymagająca ujawnia się w stawianiu dziecku wygórowanych wymagań, narzucaniem autorytetu, ograniczaniem swobody, zmuszaniu a także częstych naganach. Ostatnia z wymienionych, postawa nadmiernie chroniąca charakteryzuje się przesadną opieką. Jest również postrzegana jako źle wpływająca na młodego człowieka.

Niekonsekwentne traktowanie dzieci, krytykowanie, potępianie, odtrącanie a także unikanie wywołuje zrozumiałe reakcje buntu i agresji u młodego człowieka. Dorastające dzieci nierzadko swoje frustracje związane ze złą, wobec nich postawą rodziców objawia w zachowaniach agresywnych. Frustracja wywołuje wtedy najczęściej agresję bezpośrednią, skierowaną przeciw osobom bądź przedmiotom, które ją wywołały lub przemieszczoną, którą kieruje się na ludzi i przedmioty nie będące powodem doznanych frustracji. Wpływ na rozwój agresji mają konflikty wewnątrzrodzinne wynikające często z braku niedostatku uczuć rodzicielskich, deprawacji potrzeb społecznych: braku miłości, akceptacji, poczucia bezpieczeństwa, przynależności do rodziny.

Drastyczną formą protestu agresji młodych ludzi, wobec osób związanych uczuciem, np. rodziców jest akt samobójczy. Młodzież targa się na własne życie również z mało istotnych powodów, jak np. zła ocena w szkole.

Klimat wychowawczy, cała atmosfera domu rodzinnego stanowi społeczne oraz emocjonalne oparcie ale również może być źródłem konfliktów i napięć. Wszystkie te negatywne emocje rodzą się, jeśli rodzina jest zdezorganizowana, nieskutecznie wypełnia funkcję emocjonalno- ekspresyjną wobec swych członków. Harmonijne pożycie małżeńskie, atmosfera ciepła rodzinnego maja ogromne znaczenie w życiu dorastającego człowieka– w funkcjonowaniu i subiektywnych jego odczuciach.

Agresywne zachowania, wśród dzieci w okresie dorastania bywają również następstwem oddziaływania rodziców jako modeli agresywnego zachowania się. Wolińska w swoich badaniach dotyczących analizy mechanizmu modelowania agresji realizowanego w systemie rodzinnym uwzględniła następujące czynniki rodzinne stymulujące modelowanie owych zachowań: postawy  wychowawcze rodziców, negatywne stosunki uczuciowe w rodzinie, wzmocnienia rodzicielskie, prezentowanie modelu agresji w rodzinie a także tolerowanie zachowań agresywnych przez rodziców. Badania te potwierdziły, iż agresywność jest przede wszystkim związana z frustracją podstawowych potrzeb- emocjonalnych, niewłaściwą atmosferą wychowawczą i jej przejawami, jak dysonans uczuciowy, nadmierna kontrola, czy niekonsekwencja, o których wspomniano wcześniej. Podkreśla również w swoich publikacjach, iż dystansowo- kontrolne postawy rodzicielskie jak i zachowania agresywne stanowią także model agresji, a tolerowanie zachowań agresywnych u dzieci doprowadza do ich utrwalenia się.

Wystąpienie u dziecka w wieku dorastania agresji instrumentalnej, pełniącej rolę narzędzia umożliwiającego osiągnięcie jakiegoś celu, jest najczęściej uzależnione od ukształtowanych postaw oraz związanej z nimi hierarchii wartości. Dotyczy to w głównej mierze rodziców, ponieważ jeśli wyznają oni taką zasadę: „przepychaj się przez życie łokciami” i ten ma rację kto silniejszy i sprytniejszy, czy dążenie za wszelką cenę do osobistego sukcesu, bez liczenia się z cudzymi interesami i potrzebami, dzieci przyjmują zachowanie agresywne za skuteczne narzędzie działania.

W rodzinach dzieci prezentujących zachowania agresywne dostrzec można pewien wzorzec konfliktogennych relacji, nazywany „procesem przymusu w rodzinie”, w którym agresja jest wykorzystywana jako środek służący powstrzymywaniu negatywnych reakcji dziecka. Proces ten polega na tym, że rodzice większość czasu poświęcają na karcenie dziecka, zakazywanie mu czegoś oraz grożenie w odpowiedzi na jego skargi lub nieposłuszeństwo, czego efektem jest wzrost frustracji a także powtarzające się utarczki słowne. W konsekwencji młodzi ludzie traktowani w ten sposób w domu przenoszą ów wzorzec relacji na inne interakcje a także często w późniejszym etapie życia zachowują się aspołecznie.

Pejzaż emocjonalny tworzony w domu rodzinnym uwrażliwia więc młodego człowieka raz na zawsze, nadając piętno spostrzeganiu oraz kompetencjom społecznym. Dlatego ważne jest by rodzice traktowali swoje dorastające dziecko z szacunkiem, przekazywali wartości o charakterze moralnym takie jak altruizm, zainteresowanie okazywane innym, niesienie pomocy, nie zachowywali się agresywnie, natomiast kształtowali umiejętność opanowywania uczuć, towarzyszyli w przeżywaniu: patrzeli, słuchali odczuwali i szukali wraz z nim.

Według  M. Barbaro oraz jej współpracowników, pozbawieni kompetencji wychowawczych rodzice zachowują się wobec dziecka wymykającego się spod ich wpływu i wchodzącego w konflikt z prawem lub powszechnie obowiązującymi normami na jeden z trzech sposobów:

■ Boją się, ale wciąż chcą myśleć o swoim dziecku, że jest dobre i nie robi nic złego. Zaprzeczają więc problemowi, bagatelizują ostrzeżenia, usprawiedliwiają. Neutralizujące zabiegi rodziców podtrzymują groźną, bo dezorganizującą zachowanie dziecka etykietę niezagrożonego „niewinnego”.

■ Mają świadomość, że dziecko przekracza granice normy społecznej, w efekcie czego rozmowy rodzinne ustają na rzecz pretensji, wzajemnych oskarżeń, aktów słownej bądź fizycznej agresji. Dziecko otrzymuje etykietę „zły”, w obliczu której nie ma już nic do stracenia.

■ Rodzice wiedzą, że dziecko jest zagrożone, ale chcą utrzymać obraz jego niewinności. Nieodpowiednie zachowania zostają uznane za przejaw dysfunkcji, a wizyty u lekarzy lub innych specjalistów wytwarzają etykietę „chory”, znoszącą odpowiedzialność własną na rzecz stanów, które trzeba leczyć.

M. Orwid oraz K. Pietruszewski  podkreślają, że specyficzne problemy pojawiające się w relacji rodzice- dziecko w okresie adolescencji mogą zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia różnego typu zaburzeń zachowania, w tym także zachowań agresywnych. Oprócz typowego adolescencyjnego konfliktu pokoleń, na wzajemne relacje w rodzinie w tym okresie może wpływać fakt, iż rodzice dojrzewających dzieci dochodzą do momentu wiążącego się z bilansowaniem ich dorobku życiowego, co samo w sobie jest trudne i dodatkowo wzmacnia perspektywę „pustego gniazda”. Rodzice stają przed koniecznością rekonstrukcji związku małżeńskiego, polegającą na ponownym zbliżeniu się partnerów po opuszczeniu domu przez dzieci, co dla niektórych małżeństw, z powodu kumulacji wcześniejszych nierozwiązanych problemów, jest to perspektywa nie do przyjęcia. W takich sytuacjach system rodzinny może dążyć do zahamowania normalnego procesu adolescencji. Dodatkową trudność dla rodziców w zetknięciu z adolescencją ich dzieci stanowi ożywienie ich własnych problemów związanych z okresem dojrzewania. Wobec tych problemów adolescencja sama w sobie może stanowić pretekst do definitywnego odrzucenia dziecka bądź do intensywnego wiązania go ze sobą, co nigdy nie pozostaje bez wpływu na jego funkcjonowanie.


 

Środowisko szkolne

 

Szkoła wywiera bardzo duży wpływ na kształtowanie się różnego rodzaju form życia społecznego u dziecka w okresie dorastania. W instytucji tej zaczynają tworzyć się pierwsze silne związki emocjonalne z innymi ludźmi, koleżeństwo czy przyjaźń. Mimo to bardzo częstym zjawiskiem w tej placówce jest przemoc, agresja, niechęć i brak tolerancji w stosunku do inności rówieśników.

Szkoła stanowi instytucję społeczną uwikłaną w procesy socjalizacji oraz wychowania. O ile rodzina najsilniej angażuje się w kształtowanie osobowości dzieci oraz młodzieży dorastającej w początkowym okresie ich życia, o tyle szkoła wywiera największy wpływ na jednostkę w okresie adolescencji. Współczesna rodzina, przekazała szkole większość swoich funkcji wychowawczych, co sprawia, że przebiegające w tradycyjnej rodzinie przygotowanie do pełnienia ról dorosłych członków społeczności na trwałe ustąpiło miejsca wychowaniu oraz kształceniu instytucjonalizowanemu.

Szkoła w obecnych czasach niestety nie radzi sobie najlepiej z wypełnianiem przydzielonych jej funkcji wychowawczych, zaś w literaturze przedmiotu odnaleźć można następujące wyjaśnienia takiego stanu rzeczy:

■ Ograniczona kontrola nad wychowaniem- szkoła jest instytucją, w której uczniowie spędzają jedynie część swojego czasu, a każdy z nich angażuje się oprócz tego w różne formy aktywności pozaszkolnej. Nauczyciel nie jest zatem wychowawczym monopolistą i niezależnie od swojej rzetelności może sprawować kontrolę tylko nad niewielką częścią wpływów docierających do wychowanka i zmieniających go.

■ Prymat zbiorowości- w szkole nauczyciel, w przeważającej większości wypadków, nie kontaktuje się z jednostkami, lecz ze zbiorowościami (z których każda  liczy co najmniej 20 osób). W konsekwencji jego znajomość poszczególnych wychowanków, problemów i możliwość różnicowania oddziaływań względem nich są siłą rzeczy ograniczone. Wychowawca prędzej czy później zaczyna się więc posługiwać typizacjami- oznaczeniami, zakładając, że członkowie jednej zbiorowości są zasadniczo do siebie podobni, a różnice między nimi można ująć w kategoriach ról istniejących w danej grupie (częste określenia to: „maturzysta”, „opóźniony”, „wagarowicz”, „dobry uczeń”,  itp.). Jest oczywiste, że typizacje te są dalekim a także często złudnym odbiciem indywidualnej osobowości wychowanka. Trudno zatem dostosować oddziaływania wychowawcze (zakładając, że w ogóle są podejmowane) do jego rzeczywistych potrzeb.

■ Prymat nauczania- sylwetkę zawodową współczesnego nauczyciela charakteryzuje swoista dwoistość: w jego świadomości wyraźnie wyodrębniają się dwie role- nauczyciela i wychowawcy. Zatrudniony w szkole pracownik systemu oświaty realizuje, oczywiście, obydwie te role. Wydaje się jednak, że obecnie ta pierwsza w znacznie większym stopniu określa jego zawodową tożsamość. Wychowanek jest postrzegany przez nauczyciela przede wszystkim jako uczeń (odbiorca wiedzy). Inne strony jego osobowości budzą zainteresowanie tylko o tyle, o ile sprzyjają lub przeszkadzają przyswajaniu oraz odtwarzaniu wiadomości.

■ Autorytet z zewnętrznego nadania- wychowawca (nauczyciel), jest formalnym kierownikiem zbiorowości klasowej, co oznacza, że nie został powołany na to miejsce na podstawie opinii uczniów oraz ich rodziców, ale znalazł się tam dzięki niezależnej decyzji zwierzchników szkoły. Nie jest zatem członkiem zbiorowości, którą kieruje, co sprawia, że między nim a wychowankami istnieje trwałe napięcie, stanowiące zarodek mniej bądź bardziej ostrego konfliktu. Posiadany „zewnętrzny” autorytet pozwala wychowawcy (nauczycielowi) ze szczególną skutecznością egzekwować swoją wolę, gdyż stoi za nią cała organizacja szkolna (a za nią społeczeństwo, które organizację tę powołało do życia i zapewnia jej ochronę).

Wychowanie jest dialogiem i wychowuje do dialogu. Wychowawca musi stawać wobec wychowanka jako wobec osoby, ma spotykać się z nim w tym niepowtarzalnym „byciu sobą” młodego człowieka. Wychowanie nie powinno też więc opierać się na zasadzie „zakazów i nakazów”. „Motyw postępowania wynikający z presji moralnej, może być tylko mechanistycznym spełnianiem pewnych świadczeń bez wewnętrznego zaangażowania i zrozumienia konieczności”.

 

Grupa rówieśnicza

 

Ogromne znaczenie dla rozwoju społecznego ma przynależność do grupy rówieśniczej. Spędzając czas z rówieśnikami uczą się współpracy i zasad obcowania z innymi. Zaspokaja to również typowe dla dziecka w tym okresie potrzeby jak pragnienie odizolowania się od dorosłych lub przebywanie w grupie osób o podobnych zainteresowaniach.

W kontekście analizy wpływu grupy rówieśniczej na rozwój agresywnych zachowań jednostki w wieku dorastania warto wspomnieć o opisywanym przez            T. Sołtysiak oraz J. Mąkę zjawisku „dręczenia kotów”. Dość szeroko rozpowszech-nionym w polskiej szkole zjawisko, w polskich szkołach stało się „normą”. Zjawisko to, związane jest z funkcjonowaniem destruktywnych grup nieformalnych na trenie szkoły, obejmuje szereg agresywnych praktyk od krótkotrwałych fizycznych oraz psychicznych form szykanowania po długotrwałe wywieranie presji na młodszych uczniach. Problem ten negatywnie wpływa na ogólną atmosferę w szkole, stwarzając spore trudności w prawidłowym przebiegu procesów adaptacyjnych uczniów klas pierwszych, oraz w dużej mierze przyczynia się do funkcjonowania „drugiego życia w szkole”.

Reasumując, można stwierdzić, że nie przynależność do grupy rówieśniczej w ogóle, ale przynależność do grupy o cechach antyspołecznych generuje zachowania agresywne. Ponadto opisane wyżej zależności nie muszą ujawniać się w każdym przypadku. Bardziej zasadne okazuje się zatem przypuszczenie, iż agresywność grupy może być jedną z ważniejszych przyczyn lub jednym z czynników wzmacniających tendencję do stosowania przemocy.

 

Środki masowego przekazu

 

Problem agresji wśród dzieci i młodzieży dorastającej poruszany jest w ostatnich latach bardzo często, ponieważ staje się on poważnym problemem współczesnego społeczeństwa. Dziecko wychowywane w społeczeństwie nastawionym na konsumpcyjne umiłowanie posiadania dóbr materialnych a także w świecie iluzji i fantazji utożsamiając się z bohaterami filmów, często czuje się i jest osamotnione. Ponadto obserwując dorosłych i rówieśników często przejmuje od nich złe nawyki, sposoby zachowania, jak również ulega negatywnym wpływom środków masowego przekazu. Młodzi ludzie często pod wpływem środków masowego przekazu wchodzą w konflikty z rówieśnikami oraz zachowują się agresywnie w stosunku do dorosłych bądź rówieśników.

Postacie występujące w filmach oraz przesłania nie są wyraziste, nie porządkują świata młodego człowieka, lecz wprowadzają weń zamęt. Bardzo często bohaterowie pozytywni zachowują się wobec siebie agresywnie, co prowadzi do mylnych wniosków, a także stwarza fałszywy obraz rzeczywistości. Proporcje między istniejącymi w świecie i w człowieku pierwiastkami dobra i zła ulegają zachwianiu, utrwala się nie tylko fałszywy, ale bardzo szkodliwy obraz rzeczywistości, który pokazuje życie, bywa później przez młodzież powielany.

 

        Cechy osobowe- indywidualny sposób postrzegania świata

 

Mówiąc o indywidualnym sposobie interpretacji świata, bierze się pod uwagę takie kryteria jak: procesy poznawcze jednostki, jej sposób myślenia. Nie ulega kwestii, że rozwój agresywnych reakcji jest związany przede wszystkim z przyswajaniem zarówno określonych wzorów zachowania, jak i pewnych standardów, reguł oraz norm, określających, kiedy, wobec kogo a także w jaki sposób można zachować się agresywnie. Przyswojone normy są zależne od rodzaju gromadzonych doświadczeń społecznych, nie zapominając jednak, że odbiór treści społecznych uwarunkowany jest poziomem rozwoju poznawczego jednostki.

We współczesnej literaturze przedmiotu możemy spotkać się z pojęciem: pierwotne zniekształcenia, które wyznaczają sposób postrzegania i oceny rzeczywistości. Są one podłożem występowania dwóch rodzajów zachowań agresywnych:

■ Zachowań pro aktywnych- które są konsekwencją myślenia o sobie w kategoriach „ja jestem najważniejszy i mam prawo do wszystkiego”,

■ zachowań reaktywnych- przekonanie o swojej niepełnej wartości i „poprawienia”, „korekcji” swojego wizerunku przez zachowanie agresyjne.

Wtórne zniekształcenia poznawcze- które fałszują obraz relacji jednostki z otoczeniem:

■ egocentryzm- przedkładanie własnych poglądów nad uzasadnione poglądy, prawa i uczucia,

■ obwinianie innych- błędne przepisywanie winy innej osobie lub grupie,

■ umniejszanie, niewłaściwe nazywanie- przedstawienie zachowań aspołecznych jako rzeczy nieszkodliwych, godnych podziwu,

■ fatalizm- pogląd mówiący, że przyszłość oraz wydarzenia, które jeszcze się mają wydarzyć, są już z góry ustalone i nie mogą być zmienione przez żadne działania pojedynczego człowieka, lub całej ludzkości.

Wszystkie przedstawione powyżej czynniki kształtują jednostkę oraz determinują jej indywidualny sposób funkcjonowania.

 

Zachowanie agresywne w indywidualnej historii życia nastolatka- propozycje działań profilaktycznych i interwencyjnych

 

Dane z dokumentacji – Konrad M.

 

Konrad ma 16 lat. Powtarza 2 klasę gimnazjum. Ma młodszego brata. Rodzice są po rozwodzie. Matka (wiek- lat 35) odeszła od ojca z powodu jego problemów z nadużywaniem alkoholu. Konrad od dzieciństwa wychowywał się u babci na wsi i tam chodził do szkoły. W 2005 roku jego matka przyjechała z synami na Śląsk i związała się z 28-letnim mężczyzną. Konrad, w odróżnieniu od brata, nie akceptuje partnera swojej matki, chociaż nazywa go ojcem. Matka ma wykształcenie zawodowe. Jest kobietą zaradną- choć czasowo nie miała pracy, podejmowała się różnych zajęć (chałupnictwo, sprzątanie, roznoszenie ulotek), by zarobić na życie. Sytuacja finansowa rodziny jest trudna, korzysta ona ze świadczeń pomocy społecznej (m.in. ze środków pomocy społecznej finansowane są obiady chłopców w szkole).

Problemy z zachowaniem Konrada zaczęły się, gdy chłopiec wszedł w konflikt z nauczycielem matematyki- pojawiły się złe oceny, upomnienia. Zdarza się, że Konrad jest przez nauczyciela niesłusznie obwiniany, raz został nawet uderzony. Agresywne zachowania Konrad przejawia głównie na matematyce (zabiera rzeczy z biurka, chowa kartkówki), choć jego frustracja czasem jest przenoszona także na inne lekcje. Na początku roku szkolnego dużo wagarował, teraz rzadziej opuszcza lekcje, ale jego oceny bardzo się pogorszyły (w drugim semestrze ma ponad 50 jedynek). Chłopiec przejawia duży negatywizm, brak zaufania do nauczycieli, nie chce pracować z pedagogiem. Z powodu konfliktu z nauczycielem matematyki w sprawie Konrada trzykrotnie zwoływany był zespół wychowawczy:

■ po pierwszym- został założony zeszyt obecności, sprawdzany codziennie przez matkę, nauczyciele po każdej lekcji potwierdzali w nim, że Konrad był na zajęciach; chłopiec miał też systematycznie pracować z pedagogiem, ale nie

zgłaszał się na te zajęcia,

■ po drugim- postanowiono, że Konrad zamiast spędzić zimowe ferie u babci na wsi, pojedzie na obóz sportowy organizowany przez szkołę, miał też uczestniczyć w Treningu Zastępowania Agresji prowadzonym przez pedagoga, lecz nie pojawiał się na zajęciach,

■ po trzecim- Konrad został przeniesiony do równoległej klasy; jest to klasa z poszerzonym językiem angielskim, w której chłopiec ewidentnie sobie nie radzi i prawdopodobnie ponownie będzie powtarzał klasę 2. Matka Konrada ma dobry kontakt ze szkołą. Wywiązuje się ze zobowiązań. Szybko reaguje na informacje o szkolnej sytuacji syna (kiedy Konrad wagarował, codziennie kontaktowała się z wychowawcą, mimo problemów finansowych rodziny opłaciła sugerowany przez szkołę wyjazd na zimowy obóz sportowy). W rodzinie są jasno ustalone normy i zasady. Matka i jej partner wzajemnie wspierają się w procesie wychowania chłopców. Ogólnie stwierdzić można, że problemy z zachowaniem Konrada są związane z:

  • brakiem akceptacji partnera matki,
  • drastyczną zmianą środowiska,
  • silnym konfliktem z nauczycielem.

 

Dane z wywiadu

 

Konrad twierdzi, że nie zachowuje się niezgodnie ze stawianymi mu wymaganiami poza szkołą, a na terenie szkoły zdarza mu się to rzadko. Uważa, iż czasami prezentuje agresywne zachowania (mniej więcej raz w tygodniu), polegające przede wszystkim na bójkach z bratem- dochodzi do nich wówczas, gdy brat go zdenerwuje. Konrad swoje relacje z bratem i rodzicami uznaje za dobre. Twierdzi, że rodzice nagradzają go rzadko, głównie za dobre oceny- otrzymuje najczęściej nagrody pieniężne lub pozwolenie na dłuższą grę na komputerze. Konrad jest natomiast często karany, przede wszystkim za zachowanie w szkole, zwłaszcza za przeszkadzanie na lekcji, kłótnie z nauczycielem (co zdarza się, kiedy nauczyciel go zdenerwuje, wstawia mu jedynki, głównie na matematyce)- ma wtedy zakaz gry na komputerze. Czasami rodzice na niego krzyczą, np. gdy przeszkadza bratu. Relacje pomiędzy rodzicami Konrad uważa za bardzo dobre. Twierdzi, że rodzicom zdarzają się kłótnie, ale rzadko. Jego zdaniem rodzina ma wiele pozytywnych kontaktów społecznych z krewnymi i znajomymi. Sytuację materialną rodziny ocenia jako dobrą. Konrad nie lubi swojej szkoły. Twierdzi, że chodzi tam, bo musi, ale szkoła go nudzi. Nie chce mu się też chodzić do pedagoga, mimo że miał to robić. Jego relacje z nauczycielami są różne, w zależności od nauczyciela. Z większością z nich Konrad ma dobre kontakty. Najgorzej ocenia swoje relacje z nauczycielem z matematyki, przez niego „wyleciał z klasy”, bo ten chodził na skargę do dyrektora. Przyznaje też, że powtarzał 2 klasę, ponieważ nie chodził do szkoły i nie został sklasyfikowany. W szkole nikt go nie nagradza, natomiast za swe zachowanie bywa karany, głównie przez dyrektora (np. za to, że rzucał śniegiem po klasie, musiał odśnieżać teren przed szkołą). Nie czuje się jednak w szkole niesłusznie obwiniany- twierdzi, że karę otrzymuje wtedy, kiedy sobie na nią zasłuży.

Relacje Konrada z rówieśnikami zmieniły się, odkąd został przeniesiony do równoległej klasy- teraz ma niewielu kolegów w klasie, a wielu poza klasą i poza szkołą. Głównie są to osoby w jego wieku i starsze. W grupie rówieśniczej nie ma przemocy- Konrad jej ani nie stosuje, ani nie doświadcza. Chłopiec codziennie ogląda telewizję, przeważnie programy sportowe, czasami seriale, lubi też horrory. Ma w domu komputer, z którego często korzysta- zwykle gra w gry sportowe i „strzelanki”. Nie ma w domu Internetu, ale 1-2 razy w tygodniu odwiedza kafejki internetowe- najczęściej wchodzi na strony sportowe.

Konrad uważa, że dla niego i jego rówieśników ważne jest posiadanie pieniędzy.

Na razie nie myśli jednak wiele o przyszłości- nie wie, jakie chce mieć wykształcenie, pracę, czy chce założyć rodzinę.

 

Powyższy przypadek został zaciągnięty z literatury: „Środowiskowe uwarunkowania agresywnych zachowań młodzieży” Katarzyny Borzuckiej- Sitkiewicz. Przypadek Konrada M. prezentuje problemy młodego człowieka i jego skłonności do zachowań agresywnych. Przedstawiony jest również schemat działania, (interwencji- przeniesienie do innej klasy), który ma na celu „wyleczenie” sytuacji problemowej. Przeprowadzenie tak „niewiele zmian” w życiu młodego człowieka- jak zmiana otoczenia i szczera rozmowa wniosła niesamowita metamorfozę w zachowaniu Konrada.

W niniejszej pracy starałam się zidentyfikować społeczno- kulturowe czynniki leżące u podłoża agresywnych zachowań dzieci w okresie dorastania, koncentrując się na indywidualnym doświadczeniu badanego (indywidualna historia życia nastolatka).

Rozdział pierwszy prezentowanej pracy wprowadza w problematykę zjawiska agresji, definiując ją oraz wskazując najpowszechniejsze dotyczące źródeł zachowań agresywnych. Okazało się, że są one bardzo zróżnicowane, kładą nacisk na czynniki wywołujące agresję i nie wykluczają się wzajemnie. Przyczyna agresji może być doznana frustracja, ale najbardziej niepokojący zdaje się być fakt nabywania zachowań agresywnych przez modelowanie. Zdefiniowanie agresji, określenie form w jakich się przejawia wskazuje na niezwykłą złożoność tego zjawiska.

Drogi dochodzenia do dorosłości bywają trudne, pojawiające się przeszkody oraz sprzeczności są jednak naturalną koleją rzeczy. Prawdą jest, że nie każdemu dorastającemu człowiekowi czas ten upływa burzliwie, że nie każdy doświadcza gwałtownych przeżyć rzutujących na charakter relacji z otoczeniem. Osiąganie dojrzałości to przecież także czas nawiązywania głębokich i trwałych przyjaźni, rozwijania zdolności i zainteresowań a także własnej indywidualności. Warto więc zadbać o budowanie „mostów” w relacjach z nastolatkami, skupiając się na przedsięwzięciach oraz działaniach rozpraszających burze i niepokoje, sprzyjających budowaniu przeświadczenia, że dorastanie, mimo że jest trudne, jest zarazem najpiękniejszym okresem w życiu każdego człowieka.

Obecnie dojrzewanie człowieka staje się coraz bardziej skomplikowane.             Z uwagi na zmieniające się obyczaje i występujące sprzeczności w głoszonych ideach oraz preferowanych systemach wartości. Zachodzące współcześnie gwałtowne zmiany oraz przeobrażenia stanowią tło powstających trudności i niespójności, stają się częścią indywidualnych konfliktów jednostki zarówno w prawidłowym jak i zaburzonym rozwoju.

 

 

 

 

BIBLIOGRAFIA

 

  1. Borzucka- Sitkiewicz K., Środowiskowe uwarunkowania agresywnych zachowań młodzieży, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010
  2. Brzezińska A., E. Hornowska, Dzieci i młodzież wobec agresji i przemocy, Warszawa, Wyd. Naukowe Scholar, 2004
  3. Carr A., Program profilaktyki szkolnej w zakresie AIDS i chorób przenoszonych drogą płciową, Gdańsk, GWP 2004
  4. Goławska D., Magazyn Pielęgniarki i położnej nr.6 (2009), Przemoc wśród uczniów, 2009
  5. Herbert M., Rozwój społeczny ucznia. Poznanie potrzeb i problemów dzieci w okresie dorastania, Gdańsk GWP 2004
  6. Izdebski R., Od psychoanalizy do socjoterapii. Materiały z konferencji szkoleniowej, Trudna gra wychowawcza-perspektywa ponowoczesna, 24-25 listopada, Chorzów 2005
  7. Kmiecik-  Baran K., Młodzież i przemoc. Mechanizmy socjologiczno- psychologiczne, PWN, Warszawa 2000
  8. Konarzewski K., O wychowaniu w szkole. Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, red. K. Kruszewski, PWN, Warszawa 2005
  9. Kuźma J., Z. Szarota, Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży oraz w instytucjach społeczno- opiekuńczych, Kraków 1998
  10. Maxwell R., Dzieci, alkohol, narkotyki. Przewodnik dla rodziców, GWP, Gdańsk 2001
  11. Mellibruda J., Oblicza przemocy, Wydawnictwo Edukacyjne PARPA, Warszawa 1993
  12. Minczakiewicz E., Agresja dorastającej młodzieży jako skutek zaburzonej komunikacji w rodzinie, w:Agresja i przemoc we współczesnym świecie. Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży oraz w instytucjach społeczno- opiekuńczych
  13. Modrzewski J., Socjalizacja i uczestnictwo społeczne, Studium socjo-pedagogiczne, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2004
  14. Nalaskowski A., Dzikość i zdziczenie jako kontekst edukacji, Wyd. Impuls, Kraków 2006
  15. Nowak M., Podstawy pedagogiki otwartej, Lublin 1999
  16. Nowak A., Wysocka E., Problemy i zagrożenia społeczne we współczesnym świecie, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 2001
  17. Obuchowska I., Agresja, w: Encyklopedia pedagogiczna, red. W. Pomykało, Warszawa 1993
  18. Obuchowska I., Drogi dorastania. Psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996
  19. Ogryzko-Wiewiórka M., Rodzina w oczach małego człowieka, Rodzina współczesna, Warszawa 1999
  20. Okoń W., Słownik Pedagogiczny, PWN, Warszawa 1984
  21. Orwid M., Pietruszewski K., Psychiatria dzieci i młodzieży,  Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996
  22. Pospiszyl I., Patologie społeczne,  PWN, Warszawa 2008
  23. Radziewicz-Winnicki A., Pedagogika społeczna,  Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008
  24. Rejzner A., Agresja w szkole. Uwarunkowania społeczne i kulturowe. W: Agresja w szkole. Diagnoza i profilaktyka. Red. M. Libiszowska- Żółtkowska, K. Ostrowska. Warszawa, Difin 2008
  25. Skorny Z., Psychologia wychowawcza dla nauczycieli, Warszawa 1987
  26. Sołtysiak T., Mąka J., Drugie życie w szkołach ponadpodstawowych, czyli utrudnienia adaptacyjne uczniów młodszych roczników (podkultura „kotów”), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001
  27. Stach- Hejosz M., Kształtowanie sumienia młodzieży w toku interakcji katechetycznej, Bielsko-Biała 2005
  28. Szymczak M., Słownik Języka Polskiego PWN, Tom II, Warszawa 1979
  29. Szymczak M., Słownik Języka Polskiego, PWN, Warszawa 1988
  30. Troska J., Moralność życia cielesnego, Poznań 1999
  31. Urban B., Zaburzenia w zachowaniu i przestępczość młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000
  32. Wolińska J. M., Agresywność dziewcząt i chłopców– modelowanie i psychokorelacja, w: Agresja i przemoc we współczesnym świecie. Agresja i przemoc w instytucjach wychowawczych
  33. Wolińska J.M., Agresywność młodzieży, Problem indywidualny i społeczny, Wyd. UMCS, Lublin 2004
  34. Wolańczyk T., Komender J., Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci, PWZL, 2005
  35. Woynarowska B., Podejście ukierunkowane na rozwijanie umiejętności życiowych i możliwości jego wykorzystania w edukacji zdrowotnej, Warszawa 2001

Opracowały:

Bożena Janicka

Beata Środa

 



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: