Koncepcje wychowania estetycznego

Romana Rybarczyk

Sztuka jest wieczną wiosną.
Sztuka jest ciepłym wiatrem,
od którego śniegi topnieją.

K.I.Gałczyński

Proces kształtowania kultury człowieka wyrabianie dobrego smaku, umiejętności oceny i rozumienie zjawisk estetycznych w zakresie intelektualnym i moralnym – to ogólne kierunki wychowania estetycznego wg. I.Wojnar.

Wychowanie estetyczne wg. B.Suchodolskiego ujmuje wychowanie jako: wychowywać przez sztukę ,oraz wychowywać dla sztuki.

Czym jest więc wychowanie przez sztukę?

Służy ono rozwinięci i wzbogaceniu:

– wiedzy o świecie, zrozumienia spraw ludzkich, w tym także samego siebie,
– wrażliwości moralnej oraz aktywnego stosunku do rzeczywistości społecznej,
– postaw twórczych, wyobraźni oraz uczuciowego życia człowieka.” [1]

Sztuka tak przedstawiona staje się narzędziem wychowania całego człowieka a nie tylko wychowania umysłowego i moralnego. I.Wojnar twierdzi również iż: wychowanie przez sztukę to także inspirowanie postaw i dyspozycji twórczych, wyzwalanie ekspresji i wyobraźni, tak bardzo potrzebnych współczesnemu człowiekowi”[2] Wychowanie przez sztukę, sprowadza się do głównej myśli pedagogicznej a mianowicie do wartości humanistycznych. Zatem trzeba pamiętać, podczas kształtowania osobowości wychowanka o trzech zakresach humanistycznych wartości sztuki:

1. Sztuka dostarcza satysfakcji estetycznej, potrzebnej człowiekowi dla istnienia, brak tej satysfakcji prowadzi do zaburzeń psychicznych i staje się przyczyną nerwic: jej zaspakajanie może wywołać efekty terapeutyczne, a z pewnością przywraca równowagę psychiczną.

2. Doświadczenie estetyczne ma niejako dwoisty charakter: może być doświadczeniem samowystarczalnym zapewniającym pełną satysfakcję, może jednak – i na tym polega jej działanie wychowawcze – wzbogacać człowieka o nowe jakości życia, nowe wymiary człowieczeństwa.

3. Sztuka stanowi podstawę myślenia w sposób niedyskursywny, źródło wiedzy zwłaszcza, zakresie norm, ideałów i treści humanistycznych.” [3]

W związku z tym: przeżywanie sztuki to proces otwarty cenny na każdym kolejnym etapie rozwoju człowieka, zaspakajający a równocześnie rozwijający wciąż nowe potrzeby. Nigdy przecież nie można stwierdzić, iż człowiek został już w pełni przez sztukę wychowany, bo właśnie nieskończone bogactwo jej wartości nieustannie rozszerza zakres danych człowiekowi doświadczeń: od okresu przedszkolnego zdominowanego przez swobodną ekspresje i zintegrowane przeżycia uczuciowe – wyobrażeniowo – poznawcze aż po trzeci wiek, który nieraz właśnie w sztuce odnajduje nowe blaski trudnego życia.”[4]

Pedagogiczna koncepcja wychowania obejmuje również wychowanie dla sztuki, które zmierza do rozwinięcia i wzbogacenia:

– zainteresowań sztuką oraz wrażliwości estetycznej,
– aktywnego stosunku do sztuki, zdolności dostrzeżenia wzajemnego związku treści i formy,
– umiejętności analizy i interpretacji różnorodnych – dawnych i współczesnych – zjawisk estetycznych oraz odpowiedniego ich wyboru.”[5]

Sztuka to także wg. I.Wojnar dzieła czy wytwory artystyczne, ale sztuką jest również swoiste działanie o charakterze ekspresyjnym czy twórczym, działanie manifestujące obecność żywych ludzkich przeżyć i problemów, stosunek człowieka do świata i do innych ludzi jak to dzieje się na przykład w sztuce dziecka. Człowiek kształtuje się zarówno dzięki temu, że czyta, słucha czy ogląda jak i dzięki temu, że maluje, śpiewa czy interpretuje słowa i dźwięki w sposób zindywidualizowany.”[6]

Wychowanie dla sztuki wyzwala pozytywne emocje, uczy wrażliwości, wiary we własne siły, poczucia własnej wartości. Dzieci wyzbywają się strachu i wstydu, nawiązują bliskie kontakty z rówieśnikami i wychowawcami..

Możemy zatem powiedzieć, że: wychowanie do sztuki jest warunkiem rozwiniętego i skutecznego wychowania przez sztukę, ale racja wychowania do sztuki jest tylko wtedy racją pedagogicznie uzasadnioną, gdy służy ono wychowaniu przez sztukę.”[7]

Koncepcja wychowania estetycznego ujmuje percepcje sztuki, wiedzę o niej oraz własną aktywność twórczą dzieci. Dziecko uczy się kontaktu ze sztuką od wczesnego dzieciństwa. Wrażliwość dziecka pozwala mu żywo reagować na głos matki i następnie na śpiewane kołysanki. W dalszym etapie życia zaczyna interesować się ilustracją, słucha poezji i prozy a następnie interesuje się samą treścią bajki. Bogactwo wrażeń, wpływa, na jego wrażliwość i plastyczność w odbiorze sztuki.

Sztukę możemy odbierać w sposób bezpośredni mam tu namyśli różnego rodzaju: wystawy, muzea, galerie, filharmonie, teatry, opery, itd..,oraz pośredni w których znajdujemy również, środki techniczne np. fotografie, reprodukcje, film, radio, telewizja, komputery, magnetofony.

Komputer jako środek techniczny możemy wykorzystać do aktywnego tworzenia. Znakomitym przykładem jest przedstawiony artykuł w dwumiesięczniku „plastyka i wychowanie” Janiny Szymańskiej pt. „Internet w Plastyce.” Autorka przedstawiła nam swoje spostrzeżenia, dotyczące aktywnego wykorzystania możliwości internetu w plastyce. Uczeń w trakcie tworzenia dowolnej strony WWW (pod kierunkiem nauczyciela) ma sposobność zastosowania własnej grafiki, liternictwa i kompozycji. Oczywiście jest też możliwość wykorzystania gotowych rysunków z biblioteki Corela.”[8]

Nauczycielka Społecznej Szkoły Podstawowej Nr.3 w Białymstoku wraz z uczniami stworzyła w internecie 10 stron prezentacji swojej szkoły. Mam tylko taką nadzieje iż internet a także komputer w niektórych szkołach ,będzie środkiem dydaktycznym ogólnie dostępnym dla uczniów.

Dlatego tak istotne jest w wychowaniu przez sztukę należy zmierzać do tego aby dzieło sztuki zostało przeżyte a nie użyte.”[9]

Wciąż poszukujemy najlepszych rozwiązań, które zarazem inspirują do podejmowania innowacji pedagogicznych. W moim odczuciu do najbardziej wartościowych z punktu widzenia rozwoju dziecka należy nauczanie przez twórcze działanie,( mam tutaj na uwadze dzieci przedszkolne, ponieważ z nimi pracuje).

W procesie kształcenia należy zastosować metody poszukujące i praktyczne, które wyzwalałyby inwencje twórczą dzieci. Istotne znaczenie dla rozwoju wyobraźni dziecka mają między innymi zajęcia plastyczne. Bogactwo technik, duża swoboda, delikatne ukierunkowanie, pobudza fantazje dziecka. Inną równie ważną w mojej pracy w przedszkolu formą tworzenia są dziecięce zabawy w teatr. Oczywiście z wykorzystaniem rekwizytów. W mojej praktyce przedszkolnej przygotowywaliśmy wraz z dziećmi, również inscenizacje utworów literackich, baśni, wierszy.


Aby mali aktorzy mogli odegrać swoje role nie wystarczy nauczyć ich tekstu. Przede wszystkim musimy poznać dziecko, czyli zauważyć i wydobyć z niego to co najlepsze, dążenie do samopoznania,(o czym szeroko, pisze I.Wojnar) przez dziecko. Dzięki temu rozwijamy u dzieci: odwagę, pewność siebie, wytrwałość, odczucie dowartościowania.

Interesujące efekty w naszej pracy pedagogicznej możemy osiągnąć poprzez oddziaływanie integracyjne, czyli łączenie muzyki z plastyką, rozwijanie mowy i myślenia z wykorzystaniem muzyki oraz różnorodnych technik plastyczno- konstrukcyjnych.

Podczas tworzenia różnorodnych oddziaływań pedagogicznych nie możemy zapominać: że dziecko wyraża się poprzez swoje rysunki, stwarza mowę kształtów, która jest zdolna wyrażać świat subiektywnie przeżywany. Sztuka dziecka jest jego graficznym wypowiadaniem się. Dziecko kształtuje rzeczywistość na wzór idei, które sobie o niej wytworzyło, ilustruje swój świat wewnętrzny i nie naśladuje wiernie obrazu świata zewnętrznego. Małe dziecko tworzy na podstawie tego, co wie o świecie i jak go przeżywa, a nie na podstawie tego co aktualnie widzi.”[10]

Słuszne w związku z tym jest stwierdzenie iż: „ nie tylko wychowanie służy sztuce, ale także sztuka służy wychowaniu.


[1] „Wychowanie estetyczne w szkole”, H.Depta, Kultura i edukacja, Nr 3-4/97
[2] I.Wojnar, Sztuka jako „podręcznik życia”, Nasza Księgarnia, Warszawa 1984
[3] I.Wojnar Teoria wychowania estetycznego – zarys problematyki, PWN, Warszawa 1976
[4] I.Wojnar Sztuka jako ……. op. cit.
[5] Wychowane estetyczne w szkole, H.Depta, Kultura i Edukacja 3-4/97
[6] I.Wojnar, Teoria wychowanie estetycznego – zarys problematyki, PWN, Warszawa, 1976
[7] Wychowanie estetyczne w szkole, H.Depta, Kultura i Edukacja, 3-4/97
[8] Internet w plastyce, J.Szymańska, Plastyka i Wychowanie, 5/97
[9] Sztuka i wychowanie, H.Depta, Kultura i Edukacja, 1/94
[10] S.Szuman, Sztuka dziecka, WsiP, Warszawa 1990



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: