Adaptacja dziecka

Stan badań nad adaptacją dzieci do przedszkola.

Problematyka adaptacji dziecka do warunków przedszkolnych jest bardzo znikomo zaakcentowana w literaturze pedagogicznej, a co za tym idzie wyniki badań nad zagadnieniem adaptacji są w małym stopniu zebrane przez badających. W tym rozdziale dokonuję wybiórczej analizy stanu badań nad adaptacją
Problemy adaptacji dzieci do przedszkola należy rozpatrywać w powiązaniu z nowymi tendencjami w wychowaniu. Wymaga to położenia głównego akcentu na dziecko, jako podmiot procesu wychowania i traktowania go jako osoby, której własna aktywność warunkuje w dużej mierze osiągane w tym procesie wyniki, zgodne z tezą M. Debesse: „Wychowanie nie tworzy człowieka, ale pozwala mu tworzyć samego siebie” .
Powyższa teza wskazuje, iż należy uczynić dziecko współuczestnikiem sytuacji wychowawczych: uwzględniać w doborze zadań, treści i metod oddziaływań wychowawczych zarówno indywidualne tempo rozwoju dzieci, jak i obserwowane zmiany w ich osobowości, wywołane uczestnictwem w procesie wychowania. W literaturze przedmiotu często spotykamy stanowiska podnoszące kwestię adaptacji w różnych kontekstach. Wyniki badań psychologicznych i pedagogicznych ujawniają bardzo zróżnicowany obraz funkcjonowania dzieci w przedszkolach.
Dotychczasowe badania zagadnienia adaptacji dzieci do przedszkola koncentrowały się wokół ustalania czynników endogennych i egzogennych wyznaczających poziom przystosowania. Problematyką procesu adaptacji dziecka do przedszkola zajęły się G. Sochaczewska oraz J. Lubowiecka.
Badania przeprowadzone przez G. Sochaczewską dotyczyły uwarunkowań adaptacji dziecka cechami środowiska rodzinnego oraz indywidualnymi właściwościami psychofizycznymi dzieci, jak: stan zdrowia, typ układu nerwowego, poziom rozwoju umysłowego i płeć, postanowiono skoncentrować się wyłącznie na tym, do czego dzieci muszą przystosować się, a więc na czynnikach środowiska przedszkolnego. Badaniami objęto 147 oddziałów dzieci w województwie szczecińskim. Ogółem liczba dzieci w tych oddziałach wynosiła 4385. Badania przeprowadzili nauczyciele-metodycy. Każdy metodyk prowadził je w 10 oddziałach, w okresie od 1-20 września 1986r. W trakcie badań przeprowadzono obserwacje:
· warunków lokalowych i wyposażenia;
· zachowania się dzieci i pracowników w sytuacjach: rozstawania się dzieci z rodzicami; zajęć i zabaw; posiłków; zabiegów higienicznych, leżakowania i w szatni.
Rejestrowano też dane o liczbie pracowników pomagających w tych sytuacjach, o organizacji pracy, rozkładzie dnia, treści i formach organizowanych zabaw oraz próbach uczenia dzieci w szerokim znaczeniu i o kontaktach z rodzicami .
Z analizy zebranego materiału wynika, że wielu trudności adaptacyjnych dzieci można uniknąć, gdyż ich źródła tkwią w organizacji pracy w przedszkolu . Szczególnie ważne jest dobre przygotowanie placówki na przyjęcie dzieci do przedszkola. Wymaga to kompleksowego zaplanowania prac przygotowawczych z uwzględnieniem udziału wszystkich pracowników. Pomimo, że wiele czynników utrudniających dzieciom proces adaptacji do nowych warunków mogą przedszkola same wyeliminować, potrzebna im jest pomoc z zewnątrz, ze strony władz oświatowych oraz Instytutu Doskonalenia Nauczycieli .
Analiza wykazała, że najbardziej znaczący wpływ na przystosowanie małego dziecka do przedszkola wywiera system wychowawczy stosowany przez rodziców. Duże znaczenie ma także przebieg rozwoju dziecka w okresie pre- i postnatalnym oraz środowisko, w jakim dziecko było wychowywane przed przyjściem do przedszkola oraz płeć dziecka. Nie ujawniono wpływu na przystosowanie statusu społecznego rodziny. Wpływ pozostałych czynników, tj. warunków bytowych, struktury rodziny i liczby dzieci w rodzinie oraz poziomu rozwoju umysłowego i wieku dziecka w chwili przyjścia po raz pierwszy do przedszkola jest niewielki. Wydaje się, że znaczenie tych czynników, podobnie jak warunków lokalowych przedszkola, liczby dzieci w grupie i oddziaływań wychowawczych nauczycieli, jest przede wszystkim pośrednie. Od nich bowiem zależeć może zarówno styl oddziaływań wychowawczych, jak i organizacja opieki nad dzieckiem. Czynniki te wpływają na przystosowanie przez oddziaływanie na inne parametry: wzmacniają
ich dodatni lub ujemny wpływ na przystosowanie, ale często wyznaczają obraz zaburzeń w zachowaniu i reakcjach dzieci wykazujących trudności w adaptacji . Szczególne trudności w przystosowaniu obserwowano u najmłodszych chłopców, których wczesny rozwój przebiegał z powikłaniami, wychowawczych przez rodziców w sposób nadmiernie liberalistyczny, nadopiekuńczy. Trudności w przystosowaniu takich chłopców nasilały złe warunki lokalowe w przedszkolu, nadmierna liczba dzieci w grupie oraz nieprawidłowe oddziaływania wychowawcze nauczycieli .
Zagadnienie przystosowania dziecka do przedszkola podejmowała również J. Lubowiecka . Podejmując własne badania, postawiła sobie pytanie o możliwości pomocy małemu dziecku poprzez współpracę z rodziną oraz zmianę warunków pracy przedszkola w celu zwiększenia poczucia jego bezpieczeństwa . J. Lubowiecka analizowała placówki edukacyjne w Olsztynie tj. 12 przedszkoli wielooddziałowych, w których brało udział 201 dzieci 3-letnich na przełomie 1990-1994 r. W badaniach brały udział przedszkola, które spełniały następujące kryteria:
· typowo miejskie (od i powyżej 3 oddziałów) i pracujące 9-11 godzin dziennie,
· nauczyciele z pełnymi kwalifikacjami pedagogicznymi,
· dobre wyposażenie materialne i standardowe warunki lokalowe (czyli 2,4m² na dziecko powierzchni w sali zabaw),
· co najmniej pięcioletni staż ich funkcjonowania.
W trakcie badań posłużono się metodą eksperymentu (technika grup równoległych) oraz obserwacją zachowań się dzieci 3-letnich w różnych sytuacjach i przejawach życia na terenie przedszkola w okresie ich adaptacji do tego środowiska. Celem eksperymentu było ustalenie związku między zastosowanym układem działań pedagogicznych pod nazwą „program wstępnej adaptacji” a efektami w przystosowaniu się dzieci 3-letnich do przedszkola, obserwowanymi w warunkach eksperymentalnych i nie zmienionych. Eksperyment odbywał się w warunkach naturalnych . Obserwacja była podstawową metodą zbierania informacji o zachowaniach się dzieci 3-letnich w różnych sytuacjach i przejawach życia na terenie przedszkola w okresie ich adaptacji do tego środowiska. Za pomocą obserwacji ustalono też styl pracy nauczycielek przedszkoli z wychowankami. Zachowanie i reakcje dzieci obserwowano w określonym czasie i w z góry założonych sytuacjach, czyli stosując techniki próbek czasowych i zdarzeń. Obserwowano dz
ieci w następujących sytuacjach:
· rozstanie dziecka rano z rodzicami w przedszkolu,
· zachowanie się podczas posiłku,
· leżakowanie po obiedzie,
· czynności samoobsługowe dziecka w łazience i w szatni,
· w trakcie zabaw dowolnych,
· kontakty dziecka z rówieśnikami i nauczycielką.
Po analizie danych pomiaru przystosowania dzieci do przedszkola, wyniki badań można przedstawić następująco. Przyjęty model pedagogicznego działania, nazwany „programem wstępnej adaptacji”, ogranicza liczbę niekorzystnych bodźców oddziałujących na dziecko w początkowym okresie kontaktów z przedszkolem i nasyca środowisko rodzinne i przedszkolne działaniami stymulującymi i terapeutycznymi, ale nie oznacza to, że rozwiązuje wszystkie problemy i u wszystkich dzieci. Bardzo wyraźnie odczuwana była otwartość i zaufanie rodziców do przedszkola. Współpraca zapoczątkowana we wczesnej adaptacji zaowocowała wytworzeniem się korzystnych relacji między tymi partnerami wychowania. W czasie obserwacji stylu pracy nauczycielek w przedszkolu stwierdzono większą adaptację dziecka, otwartość i zrozumienie jego problemów wśród personelu przedszkola. Analiza protokołów obserwacji zachowań dzieci na terenie przedszkola dostarczyła obok planowanych danych również pewne spostrzeżenia co d
o pracy przedszkoli. W wielu oddziałach przedszkolnych często niedomagania organizacyjne utrudniają dzieciom proces adaptacji. Nauczycielki nie zawsze dysponują odpowiednią wiedzą na temat potrzeb i problemów dziecka w tym zakresie. W wielu sytuacjach życia codziennego niedostatecznie chroni się przyzwyczajenia i nawyki kulturalne dzieci wyniesione z domu, często są one źródłem różnych nieporozumień i niedogodności dla personelu przedszkola. w niedostatecznym stopniu chroni się prawo dziecka do decydowania o sobie w sprawach, które nie mają związku ani z jego bezpieczeństwem, ani ze zdrowiem. Wyraźnie dominuje tendencja w zachowaniach personelu przedszkolnego do podporządkowywania dzieci instytucjonalnym, uniformizującym wymogom życia zbiorowego, nie zawsze uzasadnionym .
Powyższe analizy wyników w przystosowaniu się dziecka do przedszkola można przedstawić następująco:
· Nie ma wyraźnego związku pomiędzy przystosowaniem, a wiekiem dziecka. Pięcio- i sześciolatek idąc po raz pierwszy do przedszkola może podobnie rozpaczać jak trzylatek. Nawet pierwszoklasista ma spore kłopoty z przystosowaniem się do pobytu w szkole .
· Dziewczynki lepiej przystosowują się do przedszkola niż chłopcy. Co więcej, u chłopców, którzy z trudem znoszą konieczność chodzenia do przedszkola, częściej występują poważne zaburzenia np. w postaci nawrotu moczenia się lub kłopoty z zasypianiem .
· Stwierdzono związek pomiędzy przystosowaniem się dziecka do przedszkola a jego dotychczasowym rozwojem. Jeżeli dziecko rozwija się normalnie, nie przebyło poważniejszych chorób i nie było komplikacji w chwili porodu, lepiej przystosowuje się do przedszkola. Dlatego tak ważne jest ustalenie psychologicznego życiorysu dziecka .
· Brak wyraźnego związku pomiędzy poziomem rozwoju umysłowego dzieci, a ich przystosowaniem do przedszkola. Dotyczy to oczywiście dzieci, których rozwój umysłowy mieści się w granicach normy. Wynika z tego, że kłopoty adaptacyjne może mieć dziecko błyskotliwe, o świetnych możliwościach intelektualnych, jak i przeciętnie rozwijające się dziecko .
· Zależności pomiędzy warunkami bytowymi rodziny a przystosowaniem się dzieci do przedszkola są bardziej złożone. Nie stwierdzono statystycznej zależności między warunkami socjalnymi rodzin a przystosowaniem się dzieci do przedszkola. Natomiast znaczący jest tu poziom wykształcenia rodziców, szczególnie matek. Problem polega na tym, że wraz z wykształceniem rodziców z reguły poprawia się sytuacja materialna rodziny, w której wychowuje się dziecko. Badania J. Lubowieckiej pokazują, że im wyższe wykształcenie matek, tym lepiej przystosowane są ich dzieci . Natomiast badania G. Sochaczewskiej sygnalizują poważniejszy problem: w miarę obniżania się statusu społecznego rodziny wzrasta u dzieci skłonność do zaburzeń podstawowych funkcji społecznych, a to ma już wpływ na sposób przystosowania się dzieci do nowych warunków życia .
· Badania nie wykazują także związku pomiędzy przystosowaniem się dzieci, a formalną strukturą rodziny. Jednak wśród dzieci, które źle znosiły konieczność chodzenia do przedszkola, a wychowywał się w niepełnej rodzinie, częściej ujawniły się zaburzenia funkcji życiowych .
· Powszechnie uważa się, że jedynacy gorzej przystosowują się do przedszkola, ale wyniki badań tego nie potwierdzają. Ponadto na przystosowanie się dziecka do przedszkola nie ma wpływu to, czy wychowuje się w rodzinie pełnej, czy niepełnej. Z badań J. Lubowieckiej wynika także, że nie ma związku pomiędzy przystosowaniem się przedszkolaków do nowych warunków a tym , czy wychowują się one w rodzinach wielopokoleniowych
· Badania G. Sochaczewskiej wskazują na wyraźny związek pomiędzy przystosowaniem się małego dziecka do przedszkola a systemem wychowawczym stosowanym przez rodziców. Jeżeli dzieci są wychowywane w sposób racjonalny, to zakres trudności w przystosowaniu się jest wyraźnie mniejszy, a zaburzenia w reakcjach emocjonalnych i funkcjach życiowych są zdecydowanie słabsze. Gorzej jest dzieciom wychowywanym zbyt liberalnie i mającym nadopiekuńczych rodziców. Przezywają one poważne trudności w przystosowaniu się i silniej reagują zaburzeniami zachowania .
Uzyskane wyniki trudno porównać z danymi z literatury, gdyż problem przystosowania małego dziecka do przedszkola traktowany był dotychczas marginesowo, a formułowane wnioski nie były oparte na pracach empirycznych.


WIOLETTA GŁOWACKA



Być może zaintresują Cię również inne nasze materiały: