Jesteś tutaj: Start » Publikacje nauczycieli


W zachowaniach agresywnych wyróżnia się podmiot agresji i jej przedmiot. Podmiotem agresji może być osoba albo grupa osób,
u których zauważa się zachowania agresywne, natomiast przedmiotem agresji są osoby lub rzeczy, na które jest kierowane agresywne zachowanie. Ze względu na podmiot agresję można podzielić na indywidualną i grupową. Podmiotem agresji indywidualnej jest osoba, która kieruje swoje działania w różny sposób odnoszący się do różnych przedmiotów. Agresja grupowa skierowana jest na inne grupy lub poszczególne jednostki. Agresja powstaje z wielu różnych powodów, ze względu na które wyróżnia się trzy główne rodzaje agresji :

- obronną – w razie zagrożenia bądź ataku z zewnątrz;
- instrumentalną – dla realizacji celów praktycznych, symbolicznych, ideologicznych;
- dla przyjemności – przyjemność może pochodzić z agresywnej aktywności, bądź z efektu czynności.

Agresja młodych ludzi może przyjąć bardzo różne objawy. Jest ona charakterystyczną cechą dla młodzieży impulsywnej, nieopanowanej, rozchwianej emocjonalnie, zdarza się jednak, że zachowania agresywne występują także u osób spokojnych, lękliwych, zamkniętych w sobie. Agresję często łączy się z frustracją, która ją wywołuje, powodując rozluźnienie napięcia emocjonalnego. Najbardziej typowymi przejawami agresji są:

- agresja w stosunku do rzeczy lub osób postronnych, bardzo charakterystyczna dla jednostek niedostosowanych społecznie, impulsywnych i negatywnie ustosunkowanych do środowiska;
- agresja skierowana na własna osobę, gdzie jednostka ma poczucie winy i gotowa jest ponieść karę lub sama ją sobie wymierzyć;
- agresja impunitywna, polegająca na pozorowaniu przeciwstawnych reakcji, jednostka skarcona lub ukarana stwarza pozory, że jest jej to obojętne.

Przejawy agresji w stosunku do ludzi i rzeczy występują dość wcześnie, gdyż już małe dzieci w przypadku kary, braku zainteresowania lub niespełnienia życzenia przez dorosłych reagują złością i gniewem.
W przypadku zlekceważenia takich zachowań u dzieci w późniejszym życiu może u nich wystąpić i utrwalić się nawyk agresywnego działania. Im dziecko jest młodsze, tym agresja jest bardziej bezpośrednia, gdyż obejmuje zarówno kontakt fizyczny jak i słowa. U dzieci w wieku szkolnym można wyróżnić pewne specyficzne prawidłowości agresywnego zachowania się, które „J.Konopnicki podzielił na trzy fazy:

- bunt przeciwko autorytetom dorosłych, wagarowanie, huśtawka emocjonalna;
- kradzieże, kłamanie, włóczęgostwo, objawy neurotyczne;
- chuligaństwo, przestępczość, zaawansowane nerwice.”1

Sytuacje, które łączą i dzielą rodzinę, mają olbrzymi wpływ na zachowanie, rozwój osobowości i charakteru dzieci. Atmosfera życia
i wychowania musi być właściwa, gdyż jej brak powoduje dewiacje u dzieci i młodzieży. W rodzinach rozbitych, w domach gdzie oboje lub jedno z rodziców przejawia dewiacje, skłonności do nałogów, a także w domach gdzie jest brak dostatecznej opieki nad nieletnimi i niedostatek, dzieci i dorastająca młodzież uczy się niedostosowania społecznego w sposobie zachowania i ogólnej postawie.

Okres dojrzewania u nastolatków jest krytycznym momentem dla kształtowania się ich tożsamości. Jest to poszukiwanie własnego istnienia, odrębnego od otoczenia. Reprezentacja własnej osoby dokonuje się wieloma ścieżkami, wśród których na pierwszy plan wysuwają się procesy autokreacyjne.
W zakresie rozwoju ujawnia się wiele potrzeb tj. : zdefiniowania siebie, posiadania spójnego logicznie obrazu świata, kształtowania się standardów ewaluatywnych, kształtowania się norm osobistych, samosterowności czy samodzielności.
W okresie dojrzewania obserwowany wzrost postaw buntowniczych i zachowań agresywnych młodych ludzi jest przede wszystkim próbą rozwiązywani problemów własnej tożsamości. Kiedy proces socjalizacji przebiega w odpowiednim środowisku wychowawczym, jednostka nie jest bezradna, gdyż dysponuje pewnym zasobem wiedzy, która wyznacza dalsze kierunki procesu autokreacyjnego. Jednakże, gdy proces ten przebiegał w niekorzystnym środowisku wychowawczym, dostarczającym negatywne wzory zachowania, wówczas młody człowiek może nie dysponować dostatecznym zasobem wiedzy, niezbędnej do kształtowania samego siebie, lub wiedza, którą posiada nie daje mu szans na dalszy rozwój pozytywnej tożsamości. Jednym z największych problemów w procesie autokreacji jest niejasność identyfikacyjna grupy odniesienia. Grupa rówieśnicza odgrywa niezwykle istotną rolę w procesie kształtowania standardów osobistych i społecznych młodzieży. Niejasność identyfikacyjna stanowi jedną z przyczyn narastającej fali agresji. To w grupie rówieśniczej młodzi ludzie najczęściej uczą się niebezpiecznych technik przestępczych, usprawiedliwień dla łamanych norm, specjalizują techniki destruktywne czy mogą popaść w uzależnienia. W klasie szkolnej agresywni wychowankowie nie są lubiani przez rówieśników, ani przez osoby dorosłe. Agresywna młodzież budzi najwięcej negatywnych ocen, jest odrzucana ale niezwykle popularna, gdyż swoim zachowaniem wyróżnia się na forum grupy. Jednak jednostki aspołeczne nie czują się wyalienowane, łączą się bowiem z podobnymi do siebie tworząc grupy, w których reguły funkcjonowania są jasno określone, sposób postrzegania rzeczywistości równie nieprzyjazny i nacechowany poczuciem niekontrolowalności, granice pomiędzy grupą własną
i obcymi wyostrzone pogłębianymi antagonizmami, a nawyki zachowania stanowią odbicie samego siebie.

„Dla eskalacji przemocy i agresji mają znaczenie m. in. takie czynniki, jak:

- ogólna aprobata tych zjawisk;
- minimalizowanie negatywnej oceny skutków własnej grupy agresji w porównaniu z agresją „innych”;
- uzasadnienie agresywnego postępowania „wyższymi racjami”;
- anonimowość relacji interpersonalnych;
- rozproszenie odpowiedzialności za zachowani agresywne w relacjach społecznych.”2

Zachowania agresywne i przemoc są to środki łatwo dostępne i przynoszące natychmiastową satysfakcję. Agresja to droga do uzyskania własnej tożsamości, poczucia własnej wartości i kontroli nad sytuacjami, z którymi młodzi ludzie często nie mogą sobie poradzić. W ostatnich latach można zaobserwować wzrost agresji w szkołach, przedszkolach, placówkach wychowawczych a także na ulicach. Konflikty w klasie, zaczepki kolegów, problemy z nauczycielami, kłótnie w domu przyczyniają się u dzieci do różnych form agresji. Granica wieku gwałtownie się obniża, coraz młodsze dzieci wdają się w bójki, znęcają się nad słabszymi, wulgarnie odnoszą się do nauczycieli, niszczą cudze mienie. Szerzące się zjawisko negatywnych zachowań u dzieci i młodzieży to wynik braku odpowiedzialnej opieki, zaniedbań wychowawczych w rodzinie, brak reakcji ze strony szkoły. Każda agresja może być skierowana przeciwko osobie dorosłej, komuś słabszemu, zwierzętom, roślinom czy przedmiotom martwym.
W każdym wieku najczęściej występującą formą agresji jest agresja fizyczna – czyli atak skierowany na inną osobę, przyjmujący formę uderzenia, pobicia powodującego zadanie bólu lub uszkodzenia ciała.
Są to reakcje lub zamierzenia, których celem jest krzywda fizyczna lub ból fizyczny ofiary przez użycie siły fizycznej oraz przemocy przeciwko innym ludziom. Oprócz agresji fizycznej bardzo popularną formą jest agresja słowna, najczęściej stosowana wśród dorastającej młodzieży. Przejawia się w występowaniu przykrych i szkodliwych dla atakowanej osoby bodźców słownych w formie wyśmiewania, przezywania, straszenia, grożenia, poniżania godności osobistej. Innymi formami agresji, które wymienia Z. Skorny są : agresja symboliczna i ukryta. Agresja symboliczna jest skierowana na przedmioty symbolizujące dla agresora osobę, w odniesieniu do której chciałby on przejawić agresję, ale z różnych powodów jest to niemożliwe. Są to zachowania typu : podarcie fotografii, zniszczenie listów od osoby, która zerwała dotychczasowe więzi uczuciowe. Agresja ukryta zwana wyobrażeniową przejawia się w marzeniach o zemście, pobiciu nie lubianej osoby lub zniszczeniu należących do niej przedmiotów. Agresywne dzieci sprawiają duże problemy wychowawcze, ponieważ w ich zachowaniu jest brak zdyscyplinowania powodujący naruszenie zasad i norm regulujących współżycie społeczne. Takie dzieci wywierają destruktywny wpływ na układ stosunków społecznych w grupie, powodując powstawanie w niej różnych konfliktów.

W literaturze przedmiotu można spotkać również podział na agresję bezpośrednią i pośrednią, które utożsamia się z agresją fizyczną i werbalną. Agresja werbalna to reakcje, które powodują psychologiczne lub społeczne zagrożenie jednostki, będące skutkiem nieotrzymania nagrody lub brakiem szacunku społecznego. Gdy istnieje cel gniewu lub osoba prowokująca agresję, wtedy mówi się o agresji bezpośredniej, natomiast kiedy nie ma konkretnego celu lub okrężną drogą skierowana jest na określoną osobę o agresji pośredniej.

Spotykane są także takie rodzaje agresji jak:

- negatywizm – czyli zachowanie opozycyjne, głównie bunt przeciwko autorytetom, odmowa współpracy, bierny opór lub nie respektowanie zwyczajów społecznych;
- podejrzliwość – czyli rzutowanie wrogości na otoczenie społeczne, nieufność do ludzi, przekonanie, że ktoś nam szkodzi;
- uraza – przejawia się jako zazdrość bądź nienawiść do otoczenia;
- wrogość – jest to połączenie podejrzliwości i urazy;
- drażliwość – jest gotowością przejawiania negatywnych uczuć nawet po niewielkim podrażnieniu, cechuje ją wybuchowość, rozdrażnienie, obrażanie się, złośliwość.

Ze względu na psychologiczne mechanizmy regulacyjne można wyróżnić : agresję emocjonalną (afektywną) i agresję instrumentalną. Agresja, którą określa się mianem emocjonalnej, afektywnej, gniewnej, impulsywnej czy emotogennej występuje wtedy, gdy ludzie odczuwają nieprzyjemne pobudzenie i chcą kogoś skrzywdzić. Agresja impulsywna nie jest zachowaniem zaplanowanym, lecz pojawia się pod wpływem impulsu do tego zachowania. Emocjonalną określa się jako zachowanie impulsywne, nieprzemyślane
i niezaplanowane, sterowane gniewem, z motywacją zranienia lub skrzywdzenia osoby, na którą jest skierowane oraz występujące jako reakcja na spostrzeganą prowokację. Tego typu agresja ma charakter popędowy, nie poddaje się kontroli, jest ukierunkowana na zranienie, zniszczenie lub unicestwienie. Celem agresji emocjonalnej jest zranienie psychiczne lub fizyczne i zawsze jest podejmowana z intencją skrzywdzenia. Agresja instrumentalna jest przeciwieństwem agresji afektywnej. Jest obmyślonym, zaplanowanym sposobem osiągnięcia jakiegoś celu innego niż samo krzywdzenie ofiary. Zachowanie to w samej swojej naturze jest raczej proaktywne niż reaktywne, wynikające raczej z wyrachowania niż z afektu.
W przeciwieństwie do agresji impulsywnej, niezaplanowanej, zniewolonej emocjami, którą cechują reakcje szybkie, automatyczne i nieuwzględniające konsekwencji, zaplanowana agresja instrumentalna jest zachowaniem realizowanym z namysłem w wyniku przemyśleń, powoli i stopniowo. Przykładem agresji instrumentalnej jest morderstwo popełnione na nieznajomej osobie w celach rabunkowych. Przy agresji emocjonalnej napastnik jest nastawiony na uszkodzenie ofiary, natomiast przy instrumentalnej jego działanie jest ukierunkowane na inne cele, same w sobie nie przynoszące ani ran fizycznych, ani ujmy w sensie psychicznym. Natomiast geneza czynności agresywnych pozwala wyróżnić:

- agresję gniewną – czyli wrodzoną reakcję organizmu na zablokowanie dążeń lub doznanie szkody;
- agresję instrumentalną – czyli wyuczoną czynność, która sprawia ból i cierpienie, powodując szkodę;
- agresję zadaniową – wywołaną ze względu na realizowane zadania.

W stosunku do dzieci wyróżnia się również agresję proaktywną i reaktywną. Agresję proaktywną i reaktywną rozróżniają charakterystyczne cechy trzech rodzajów procesów lezących u podłoża manifestowanej agresywności: poznawczych, motywacyjnych i emocjonalnych. Dla agresji proaktywnej w sferze poznawczej typowe są silne antyspołeczne i agresywne nastawienia, antyspołeczne postawy, przekonanie o instrumentalnej wartości zachowania agresywnego oraz własnej skuteczności. W sferze motywacji cechują ją antyspołeczne cele, słaba potrzeba więzi społecznych, a także niski poziom pobudzenia fizjologicznego
i silne zapotrzebowanie na stymulację. W sferze emocjonalnej charakterystyczny jest niski poziom lęku, brak empatii i poczucia winy. Natomiast agresję reaktywną charakteryzują w sferze poznawczej : deficyty w obróbce społecznych informacji w postaci skłonności do atrybucji wrogości do innych osób, błędy w dekodowaniu i interpretacji informacji oraz w odnajdowaniu i wyborze swojej reakcji. Motywację cechują : nastawienia antyspołeczne, słaba potrzeba więzi społecznych, wysoka reaktywność, wysoki poziom pobudzenia fizjologicznego oraz mała tolerancja na frustrację i prowokację. Do podstawowych emocji należą wysoki poziom gniewu i poczucia winy oraz niski poziom lęku.

Inne podziały wyróżniają :

- agresję bezpośrednią prostą – stanowiącą proste zachowania, takie jak bicie, uderzanie, rzucanie przedmiotami, szczypanie duszenie, przewracanie, szarpanie, przezywanie, grożenie, wyśmiewanie, cieszenie się z cudzego nieszczęścia, przeklinanie czy straszenie.
- agresję bezpośrednią złożoną – na którą składają się całe zespoły określonych ruchów, gestów i wypowiedzi. Może występować w postaci wybuchów złości, uporu, przekory, obrażania się.

Każdy z nas jest inny i istnieją indywidualne różnice intensywności zachowań agresywnych oraz tego, jakie bodźce wywołują agresję. U niektórych zachowania agresywne są niezwykle rzadkie i wywoływane przez bardzo silne bodźce, u innych przejawiają się często, o znacznym nasileniu, w stosunku do dużej ilości osób, przy minimalnych bodźcach w wielu różnorodnych sytuacjach. Występują także różnice przejawów agresji w zależności od płci czy wieku.
U mężczyzn agresja ma charakter bezpośredni, fizyczny, u kobiet jest pośrednia, wroga, objawiana drażliwością. Aspołeczna działalność sprowadza się do agresywności, arogancji, przemocy fizycznej. Coraz częściej młodzież w wyniku trudnej sytuacji w domu, w szkole czy wśród rówieśników przejawia destrukcyjne zachowania względem własnej osoby. „Autoagresja jest to zachowanie, które w sposób świadomy lub nie w pełni świadomy, podmiot działania ukierunkowuje na szkodzenie samemu sobie lub niszczenie samego siebie. Do zachowań autoagresywnych zaliczamy samookaleczenia i samobójstwa.”3 Agresja kierowana na inne osoby występuje w formie ataku fizycznego lub słownego, natomiast agresja skierowana na własną osobę polega na zadawaniu sobie bólu lub poniżaniu się. „Autoagresja najczęściej przejawia się w postaci:

- połykania ostrych przedmiotów ( szpilek, agrafek, części żyletek),
- samookaleczeń przeważnie w postaci niegroźnych zranień,
- sporadycznie „zamachu”, targnięcia na własne życie.

Takie desperackie przedsięwzięcia „obserwuje się w momentach bezsilnej złości; skoro nie można swego gniewu zwrócić przeciwko innemu, zwraca się przeciwko sobie”.4

Inną formą agresji jest okrucieństwo. Jest to działanie niszczące fizycznie lub psychicznie żywą istotę, a ofiarą okrucieństwa często stają się zwierzęta. U małych dzieci można zauważyć okrucieństwo z ciekawości bądź dla zabawy. Wśród starszych dzieci wyróżnia się okrucieństwo dla sprawdzenia siebie lub dla przyjemności (sadyzm). Motywem może być chęć zaimponowania rówieśnikom. Sadyzm przejawia się w postaci znęcania się nad słabszymi i przyjmuje najczęściej postać ukrytą lub zamaskowaną. W okresie dorastania okrucieństwo przejawia się w chęci panowania nad innymi oraz z nienawiści. Ten rodzaj agresji ma swoje źródło w poniżaniu, zazdrości, w poczuciu krzywdy. Młodzi ludzie wzbudzają atmosferę grozy, wzbudzają podziw dla zuchwałości, fascynują się własnym lękiem. Zachowania agresywne niosą za sobą poważne skutki fizyczne i psychiczne. Uszkodzenia ciała w wyniku pobicia, szkody materialne jak również głębokie rany w psychice są wynikiem różnych form zachowań agresywnych.

Natomiast zgodnie z koncepcją Bussa zachowania agresywne „mogą przybierać postać:

- napastliwości fizycznej ( używanie przemocy fizycznej w stosunku do innych);
- napastliwości słownej ( kłótnie, krzyk, groźby, pretensje, przekleństwa, nadmierny krytycyzm);
- napastliwości pośredniej ( wyrządzenie krzywdy osobie będącej przedmiotem agresji nie wprost, tylko np. poprzez złośliwe obmawianie, skarżenie, niszczenie cudzej własności);
- negatywizmu ( zachowanie opozycyjne, przejawiające się w odmowie współpracy, biernym uporze aż do jawnego buntu);
- podejrzliwości ( okazywanie jawnej nieufności, brak zaufania do ludzi);
- urazy ( poczucie złości i nienawiści za rzeczywiste lub urojone krzywdy);
- drażliwości ( gotowość do wyrażania negatywnych odczuć, zrzędliwości, szorstkości);
- poczucia winy ( odczuwanie wyrzutów sumienia).”5

Dzieci, które są świadkami przemocy i agresji w środowisku rodzinnym, podlegają zwiększonemu ryzyku różnych zaburzeń w kolejnych okresach życia – w okresie dorastania a później w dorosłości. Gniew dorosłych dodatkowo wzmaga agresję i gniew dziecka, gdyż stanowi dla niego duże obciążenie, powoduje mniej efektywne radzenie sobie z własnym stresem i frustracją. Innym źródłem doświadczania agresji przez dzieci i młodzież jest szkoła. Dzieci i młodzież, które doświadczają agresji traktują ja jako normalne zjawisko, niezbędne do życia w rodzinie i społeczeństwie. Stosują agresję w celu rozwiązywania problemów lub konfliktów z rówieśnikami, rodzeństwem, rodziną. Agresywne dzieci czują się winne konfliktów i niezgody panującej w domu, wstydzą się agresji członków rodziny, co powoduje izolację od rówieśników. Zdarza się, że w relacjach z innymi dziećmi są nieufne, podejrzliwe, mają trudności z zachowaniem dystansu wobec innych osób. Ich zachowanie cechuje nadmierna pobudliwość, są bardzo impulsywne, niecierpliwe w działaniu. Charakteryzuje je duża zmienność nastrojów, nie potrafią rozpoznawać ani nazywać własnych uczuć. Częściej od rówieśników stają się ofiarami różnych form przemocy i agresji, maja tendencję do powtarzania swoich negatywnych doświadczeń przeżytych we własnych rodzinach, aprobują agresję jako naturalny sposób rozwiązywania konfliktów w wychowaniu swoich dzieci. Zachowania agresywne są konsekwencją długiego łańcucha wydarzeń, jakich doświadcza dziecko, gdy próbuje osiągnąć ważne dla siebie cele i zaspokoić swe potrzeby. Gdy nie potrafi pokonać przeszkody lub gdy zostanie ukarane za sposób jej pokonania kumulują się w nim negatywne i bardzo silne emocje. Czuje wtedy złość i wstyd, z powodu swojej nieskuteczności, obniża swą pozycję w grupie rówieśniczej, rozumie niezadowolenie rodziców. Kolejnym razem sięga po inny środek – agresję, która okazuje się skuteczna na tyle, że przynajmniej część negatywnych emocji opada. Złe zachowania u dzieci i młodzieży jest spowodowana brakiem skutecznej pomocy ze strony dorosłych. Pozostawione samo sobie często nie może poradzić sobie z piętrzącymi się problemami. Pomoc rodziców to zachęta do poszerzania wiedzy i umiejętności, to emocjonalne wsparcie, które daje dziecku nadzieję, wiarę w siebie i buduje jego poczucie własnej wartości.

Aby przeciwdziałać agresji i zjawiskom patologicznym należy:

- kształtować obraz świata, w którym gardzi się agresją;
- dbać o rozwijanie zainteresowań dzieci, umiejętne organizowanie im wolnego czasu;
- rozwijać kompetencje społeczne, uczyć dzieci tolerancji i empatii;
- tworzyć warunki do prawidłowego rozwoju poprzez możliwość aktywności, samodzielności, rozmowy;
- okazywać szacunek i zaufanie dziecku a także uczyć je szacunku do innych;
- prezentować wzory zachowań akceptowane przez społeczeństwo.

Młodzi ludzie wychowują się w czterech środowiskach: rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej i społeczności lokalnej. Ich pozytywny rozwój zależy od pozytywnych więzi z każdym z tych środowisk. Aby w życiu młodych ludzi było jak najmniej agresji potrzebują wsparcia i kontroli. Jednak wielu z nich nie otrzymuje pomocy ani w rodzinie, ani w szkole. Agresja rodzi agresję. Przedmiotowe traktowanie dzieci, poniżanie ich, deptanie ich praw sprawia, że stają się wrogo nastawieni do otoczenia. Agresywne zachowania są przede wszystkim wynikiem oddziaływania określonych czynników oraz modeli, którymi mogą być rodzice, koledzy, bohaterowie książek czy telewizji. Kryzys wartości i autorytetów, brak wzorców, perspektyw życiowych i lęk przed jutrem są najczęstszymi przyczynami agresji. Natomiast ciągłe zmiany i niepewność powodują rozpad moralny rodziny. Wszystkie te negatywne zjawiska nakładają się na siebie tworząc dziecku złą podstawę do rozwoju i dalszego życia. Zagubione w tym świecie dziecko jako jedyną formę obrony przyjmuje agresję.
Do walki z szerzącą się agresją powinno przyłączyć się całe społeczeństwo aby ochronić dzieci i młodzież przed destrukcyjnym jej skutkiem.

OPRACOWAŁA: mgr Monika Orzechowska


1 A.Stankowski, N.Stankowska: Wybrane problemy patologii społecznej i resocjalizacji. Žiar nad Hronom 2002, s. 91.
2 M.Samujło: Uwarunkowania zachowań agresywnych dzieci i młodzieży w środowisku szkolnym. W: Agresja i przemoc we współczesnym świecie. Red. J.Kuźma, Z.Szarota. Kraków 1998, s. 143.
3 M.Binczycka-Anholzer : Społeczne i lekarskie aspekty przemocy w instytucjach o charakterze zamkniętym. W: Agresja i przemoc we współczesnym świecie. Red. J.Kuźma, Z.Szarota.
Kraków 1998, s. 293.
4 A. Makowski : Niedostosowanie społeczne młodzieży i jej resocjalizacja. Warszawa 1994, str. 52.
5 M.Guszkowska: Społeczne i psychologiczne uwarunkowania agresywności młodzieży w okresie adolescencji. W: Agresja w szkole-spojrzenie wieloaspektowe. Red. A.Rejzner. Warszawa 2004, str. 39.

Inne publikacje autora:




Skomentuj

Musisz być zalogowany żeby komentować.


© 2003 - 2012 Wychowanie Przedszkolne - portal nauczycieli przedszkola · Wykonanie Theme Junkie & MarkNet ·